تاثیر اینترنت بر حواسپرتی حین مطالعه
آیا باید لپتاپها بسته و کتابها گشوده شوند؟
سامه گلزاده
اینروزها اینترنت نقشی کلیدی و اساسی در زندگی افراد پیدا کرده. بخش اعظمی از کارها، به صورت آنلاین انجام میشوند؛ مانند مطالعه ایمیلها و اخبار یا خواندن مطالب علمی و غیرعلمی. خواندن مطالب طولانی علاوه بر آنکه گاهی کسالتآور هستند باعث خستگی چشم نیز میشوند. همین دو عامل کافی است که خواننده از ادامه مطلب غافل شود و احتمالا به کارهای آنلاین و غیرآنلاین دیگر مشغول شود. بدینترتیب مطلب هرگز تا آخر خوانده نشود. بین جوانان، خصوصا آنهایی که بالای ۲۵سال دارند بسیار شایع شده که اگر کسی برایشان از مقاله و کتاب و کتابخوانی به مدت طولانی حرف بزند، میگویند دیگر نمیتوانند مانند قدیم کتاب بخوانند. آنها میگویند اینترنت تمرکزشان را بههم میزند. معمولا داستانهایی دارند از کودکیهایشان و زمانی که غرق در خواندن رمان میشدند، به طوری که گذر زمان را حس نمیکردند، اما الان نهایت کاری که میتوانند انجام دهند خواندن متنها و نوشتههای کوتاه است؛ آن هم نه برای مدتزمان طولانی. اغلب افراد ممکن است فکر کنند یا به یاد آورند که باهوش و حواسجمع بودهاند و هنوز هم هستند، اما لحظاتی بعد متوجه میشوند که واقعا همانی نیستند که قبلا بودهاند. البته این موضوع بسیار دردناک است. اینجاست که سیل خاطرات کودکی و نوجوانی به سراغشان میآید؛ خاطراتی که کتابخواندنها را به یادشان میآورد. سپس از خود میپرسند: «چه اتفاقی برای من افتاده؟ تمرکزم کجا رفته؟ چطور با این مشکل مبارزه کنم؟» تجربه نشان میدهد افراد حس میکنند دیگر از مطالعهکردن چیز زیادی دریافت نمیکنند. به همین دلیل کتابی که مطالعه میکردند را برای مدتی روی میز خود رها کرده و در عوض وقتشان را در شبکههای اجتماعی صرف دیدن عکسها و نوشتههای کسانی میکنند که حتی به سختی خاطرات مشترکشان را به یاد میآورند! این کار به طور رقتباری حواس افراد را پرت میکند و خلسه ناشی از واردشدن به دنیای مجازی برای آنها جز خستگی چیزی به ارمغان نمیآورد. اگر طبق تعریف ویرجینا وولف (بانوی رماننویس انگلیسی)، بهشت جایی باشد که «خستگی برای مطالعهای طولانی و پیوسته [در آن] بیمعناست»، میتوان نتیجه گرفت که همگی ما از بهشت به بیرون پرتاب شدهایم. عدمتمرکز و حواسپرتی حین مطالعه، در همهجا و در میان همه افراد رسوخ کرده. در مکالماتی که میان دوستها و همکاران صورت میگیرد، اغلب به این نکته اشاره میکنند که تمرکز و درکشان از مطالب کاهش یافته و تمامکردن یک کتاب ساده و کوچک برایشان یک سال طول میکشد. در بسیاری اوقات یک نفر این میان پیدا میشود که برای حل این مشکل پیشنهاد میدهد که گروههای کتابخوانی تشکیل شود یا از برنامههایی که سرعت خواندن و درک مطلب را بالا میبرند استفاده شود. با این امید که خودشان و تمرکزشان را از ورطه نابودی نجات دهند. اما عموما به مشکل برمیخورند. برای عموم افراد خواندن کتابهای کاغذی مانند خیلی چیزهای دیگر دوران کودکی و نوجوانی، به نوستالژی تبدیل شده. دنیای امروز با دنیایی که زندگی در آن آغاز شده بسیار متفاوت است. باید بتوان خود را با آن تطبیق داد و البته امروزه این از نگرانیهای افراد زیادی محسوب میشود. علم هم به این موضوع دامن میزند و این باور را که تغییر بزرگی رخ داده، تقویت میکند. تحقیقات نشان میدهند که روش مطالعه مردم در اینترنت متفاوت از روش مطالعه مطالب چاپشده است. در اینترنت هرچیزی که نیاز باشد از گوشهوکنار پیدا شده و مطالعه میشود. در حالیکه به هنگام مطالعه کتاب یا مقالات چاپی از ابتدا تا انتهای یک موضوع باید دنبال شود. هنگام خواندن مطالب اینترنتی چشمها به هرسو میچرخند یا جذب لینکها میشوند. بیشتر افراد هنگام مطالعه اینترنتی به روش سنتی عمل نمیکنند، بلکه بیشتر نگاه سرسری به مطالب دارند. سریعتر از روی نوشته عبور میکنند و دایما بین لینکها در رفتوآمد هستند. تاثیر این سبک مطالعه تنها در حرکت بین مطالب و از لینکی به لینک دیگر پریدن نیست. برای انجام تحقیقی در یک مدرسه، معلم از دانشآموزان خواست که مطلبی را یا از روی کاغذ یا از طریق کیندل بخوانند و آن را خلاصه کنند. با وجود اینکه کیندل بسیار سعی کرده که رنگ و کیفیتی مشابه جوهر و کاغذ داشته باشد اما در پایان تحقیق مشخص شد کسانی که مطلب را از روی کاغذ خوانده بودند درک بهتر و عمیقتری نسبت به آن پیدا کردهاند. به همین منوال وقتی از آنها خواسته شد تا درباره آنچه خوانده بودند مقاله کوتاهی بنویسند، کسانی که از کتاب کاغذی استفاده کرده بودند مقالههای بسیار بهتری نوشتند. پس شاید نگرانی درباره حواسپرتی و عدم تمرکز در حین مطالعه اینترنتی بیمورد نباشد. یک دلیل میتواند این باشد که افراد به تماس فیزیکی با کتاب در مقایسه با صفحههای مانیتور، موبایل یا تبلت بیشتر اعتماد میکنند. آنلاینبودن مطالب این حس را میدهد که آنها واهی و زودگذر هستند. آیا این باور میتواند تاییدی بر کمدوامبودن بهخاطرسپاری آنها نیز باشد؟ در قرون وسطا، وقتی نوشتهها رسومات گفتاری را تغییر میدادند، این تصور پیش آمد که زبان، ممکن است خواص ناپایدار یا دایم خود را از دست بدهد و این معضلی بزرگ به شمار میرفت. زمان بسیاری صرف شد تا نگهداری از اطلاعات و نوشتههای مکتوب برای انسان جایگاه خود را پیدا و حفظ کند و حالا با پدیدارشدن سیستمهای مطالعه آنلاین همه آن تلاشها کنار گذاشته میشوند. علاوه بر این موضوع مطالعه مطالب به طور آنلاین عاری از لطافت و بسیار کسلکننده است و همین موضوع تمرکز روی آنها را دشوار میکند. از سوی دیگر ایمیل، پیغامهای خصوصی، شبکههای اجتماعی و همه محتویات فریبدهنده تنها به اندازه یک کلیک فاصله دارند. البته هرکدام که انتخاب شوند علاوه بر محتویات صفحه، تبلیغات و پاپآپها به سمت خواننده هجوم میآوردند. نتیجه تحقیقاتی که اخیرا انجام شده نشان میدهد درک مطالب در هنگام مطالعه اینترنتی کمتر است و این به دلیل حجم بالایی از اطلاعات نامرتبط و خارجی است که در آن واحد به خواننده منتقل میشود. تحقیقات، نشان داده اگر توانایی تنظیمکردن ذهن و نادیدهگرفتن عوامل حواسپرتی وجود نداشته باشد، یادگیری مطالب سطحیتر خواهد بود. برخی میگویند وقتی اینترنت را برای مدتی بایکوت میکنند، دوباره قدرت یادگیری عمیق مطالب را به دست میآورند. ولی بایکوتکردن اینترنت امروزه غیرممکن است. هر روزه صدها سوال مطرح میشود که تنها پاسخگوی آنها جستوجوی اینترنتی است. ضمن اینکه اینترنت به بستری ضروری برای انجام بسیاری از امور روزانه نیز تبدیل شده. این حواسپرتیها به نوعی یادآور میشوند که چقدر زندگی افراد به دنیای اینترنت وابسته است. احتمالا افراد زیادی این جملات را شنیدهاند که «این حرفها بهانه است و اگر کسی بخواهد کاری را انجام دهد تحت هر شرایطی حتما آن را انجام میدهد! کافی است سعی کند عوامل حواسپرتی را از صفحه کارش دور کند.» حقیقت این است که فراوانی امکان دسترسی به اینترنت یکی از دلایلی است که محاسبات زمان مطالعه را دستخوش تغییر میکند. اما در این رابطه هیچکس تنها نیست. مردم نشان دادهاند که هنگام مطالعه در کامپیوتر صبر کمتری دارند. حتی شاید در این باره بتوان آنها را تنبل و خودخواه به حساب آورد. یک راهکار میتواند این باشد که لپتاپها بسته شوند و کتابهای بیشتری مطالعه شوند. کتاب!؟ به احتمال زیاد برگشت از عادتهای مطالعاتی آنلاین به کتاب و مطالب چاپی ما را بیمار خواهد کرد. عدهای حتی کتابها را مانند تبهای صفحات وب میبیند و دایم از کتابی به کتاب دیگر میپرند. با همه این احوالات، نباید فراموش شود که اینترنت همانقدر که از ما گرفته، به ما ارزانی هم داشته است. با دقت یا بیدقت با وجود دسترسی به اینترنت، میزان مطالعه بالاتر رفته است. نوشتهها و مطالب همهجا وجود دارند و با قیمت کمتری قابل دسترسی هستند. سرعت مطالعه بیشتر شده و گستره دانش افزایش یافته است. همه این امکانات از طریق بیش از یکمیلیارد وبسایت فراهم شده و نمیتوان خود آنها و آثارشان را نادیده گرفت. نگاهی صادقانهتر به قضیه بیان میکند که کمتر پیش میآید شخصی شش ساعت مدام سرگرم خواندن کتابی باشد، اما همین شخص ممکن است روزانه بیشتر از این زمان صرف خواندن مطالب و نوشتههای اینترنتی کند. نتیجه یک نظرسنجی از جوانان حدود ۱۸ ساله نشان داده با وجود اینکه آنها از خواندن کتابهای چاپی بیشتر از کتابهای الکترونیکی لذت میبرند، اما برای جمعآوری اطلاعات و مطالعه از هر دو منبع استفاده میکنند. این امر نشان میدهد با وجود تمایل بیشتر به کتابهای چاپی، وجود کتابها و منابع اینترنتی را بههیچوجه نمیتوان نادیده گرفت. شکی نیست که آنها به مرور به طور کامل جایگزین کتابها و مقالات چاپی خواهند شد. تحقیقات همچنین نشان داده که وقتی شخصی از مطلبی که میخواند لذت میبرد، بدون توجه به آنکه آن را به طور چاپی یا الکترونیکی مطالعه کرده، سرعت مطالعهاش کمتر است. پیشنهاد میشود به جای نادیدهگرفتن تاثیرات مثبت مطالعه آنلاین در میزان مطالعه و آسانی دسترسی به آن و گستردگی مطالب در دنیایی که سرعت رشد دیجیتال آن روزافزون است؛ برای لذتبردن از مطالعه و درست انجامدادن آن مطالب با دقت بیشتر و سرعت کمتری خوانده شوند تا درک بالاتر و تمرکز کافی برای یادگیری به دست آید. برای این کار نیاز به تمرین و پشتکار است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.