بررسی دلایل سهلانگاری در پیشگیری از سرطان
فقدان متولی یا ضعف در قوانین
حمید خواجهپور . کارشناس و تحلیلگر حوزه سلامت
برای تغییر یک عادت عمومی ولی نادرست در سطح جامعه که بار مادی، معنوی و حتی جانی با خود به همراه دارد و هیچ آموزش حسابشده و کاملی هم برای اصلاح آن از دوران کودکی وجود ندارد، بهترین راه، تصویب قوانین جامع و مانع و انتخاب متولی مشخص برای تضمین اجرای آن است. اگر بهخاطر داشته باشید تا همین چندسال پیش، در اکثر موارد، فقط وقتی به یاد اهمیت استفاده از کمربند ایمنی در هنگام رانندگی میافتادیم که بعد از وقوع تصادف، سرمان از شیشه جلوی اتومبیل عبور کرده بود یا از فاصلهای بسیار بالاتر از سطح زمین، نظارهگر جسم بیجان خود بودیم. متاسفانه باید اقرار کنیم که به واسطه همهچیزدانی موروثی که در وجودمان نهادینه شده یا بهدلیل اعتقاد ذهنی به ضربالمثل معروف «مرگ حق است اما برای همسایه»، همواره توصیههای مختلفی را که کارشناسان تحصیلکرده و باتجربه در رشتههای تخصصی خود بیان میکنند، تا زمانی که خودمان آن را تجربه نکرده باشیم، قبول نمیکنیم و به کار نمیبندیم. بهعنوان مثال، کارشناس تغذیه، نکات ایمنی مهندسان ساختمان را جدی نمیگیرد و مهندسان عزیز هم رژیم غذایی اکتشافی خود را دنبال میکنند و برهمین روال، هرکس بهنوبهخود با همین طرز تفکر عمل میکند. مگر اینکه در ارتباط با آن مساله، قوانینی سفت و سخت بههمراه یک مجری رسمی و قدرتمند برای ضمانت اجرای آن وجود داشته باشد. آنوقت مانند ماجرای کمربند ایمنی، قضیه دیگر فرقی نمیکند؛ از کارشناس تغذیه گرفته تا مهندس ساختمان، همه ملزم به رعایت آن میشوند. هزینههای مالی و جانی برای مردم و دولت نیز به حداقل میرسد و به مرور که با شروع آموزش در رسانهها و مدارس، بستن کمربند به عادتی معمول تبدیل شد، هزینههای جانبی برای پایش اجرای قانون نیز به کمترین میزان خود میرسد. اگر تعارف را کنار بگذاریم، متاسفانه در حالت عادی، اکثر ما گمان میکنیم که تصادف، دزدی، برقگرفتگی یا ابتلا به بیماریهایی همچون سرطان فقط برای دیگران اتفاق میافتد. با آنکه سالهاست شاهد رشد آمار مبتلایان به سرطان هستیم و دیگر کمتر خانوادهای وجود دارد که به نوعی با عوارض و مصایب دوره درمان انواع سرطان آشنا نباشد و این مشکلات را حداقل نزد یکی از اقوام یا دوست و همسایه خود به چشم ندیده باشد، اما هنوز به فکر پیشگیری نیستیم. باتوجه به آگاهیرسانیها و جستوجوی فردی، اطلاعات نسبتا مفیدی هم از راههای جلوگیری ابتلا به سرطان داریم، اما همچنان پدر خانواده سیگار میکشد و خرید پیتزا مخلوط همراه با پنیر اضافه را بهعنوان تشویقی برای کودکان دلبندش در نظر میگیرد. البته در بسیاری از موارد، باید وجود چنین رفتاری را بهدلیل اعتقاد برخی افراد به بیثمربودن رعایت نکات فردی در برابر هجوم عوامل سرطانزای محیطی دانست. چراکه عوامل متعدد و گوناگونی بهغیراز رعایت مسایل فردی در ایجاد این بیماری دخیل هستند. چه بسا افرادی که تمامی اصول بهداشتی و روشهای شناختهشده پیشگیری از ابتلا به سرطان را به کار میبستند و با دقت به آنها عمل میکردند، با سرطان پیشرفته ریه مواجه شده و سپس نام گاز رادون را از پزشک معالج خود شنیدهاند که پس از سیگار، دومین علت ابتلا به این بیماری خطرناک است. گازی که به احتمال زیاد در منازل همه ما مخصوصا در واحدهایی که در طبقات پایینی ساختمان هستند، با مقادیر مختلف وجود دارد. یا شخص دیگری که سالهای متمادی دستورات تغذیهای را مبنیبر گنجاندن پنج الی هشت وعده میوه و سبزی در برنامهغذایی خود رعایت کرده است اما به کشندهترین نوع سرطان در ایران یعنی سرطان معده دچار میشود؛ اما نه میداند و نه میتواند با نیترات زیاد موجود در برخی از مواد غذایی مقابله کند. بنابراین هرچند برای مقابله با چنین مسایلی، خودمراقبتی توسط مردم الزامی است، اما بدون وجود زیرساختهای مناسب و قوانینی روشن و همسو، برای ثمربخشی این اقدامات، نه میتوان انتظار همراهی مردم را داشت و نه به مقصد نهایی نزدیک میشویم. همانگونه که شورایعالی سلامت با کمک کارشناسان مختلف، قوانین مرتبط با الزام استفاده از کمربند ایمنی را تصویب و ابلاغ کرد، کارخانجات خودروساز نیز بهموقع برای تامین زیرساخت مناسب، اقدام به تجهیز خودروها کردند. اداره راهنمایی و رانندگی، صداوسیما و سایر رسانهها هم مکلف به اجرای آن شدند و نتیجه مثبت آن، هماکنون قابل مشاهده است. به همین منوال در ارتباط با معضل سرطان نیز که باتوجه به آمار اعلامشده، از پتانسیل تبدیل به یک فاجعه ملی برخوردار است، تا زمانی که در هرکنگره، گردهمایی یا سخنرانی مسوولان، فقط به بیان نکات تکراری پرداخته شود که «باید شرایطی فراهم کرد که فعالیت بدنی روزانه هر فرد بیشتر شود»، «باید استفاده از سموم دفع آفات نباتی و کودهای شیمیایی بهمیزان حسابشده و استاندارد باشد»، «پیشگیری از درمان، مهمتر و کمهزینهتر است»، «باید به مردم آموزش داد که چطور از سنین کم تغذیه سالمی را برای کودکانشان فراهم کنند»، «مصرف نمک و نوشابههای گازدار در ایران بسیار زیاد بوده است و برای کاهش آن باید اقدام کرد» و...، اما هیچ برنامهای برای نیل به آنها نداشته باشیم، وضعیت همین خواهد بود. درحالیکه صحبت از خودمراقبتی میکنیم، طرز تهیه غذای روزانه کارمندان خود را در نهادهای دولتی پایش نمیکنیم. در روز هوای پاک، با مترو رفتوآمد میکنیم، اما فکری برای صدها اتوبوس فرسوده سرویس ادارات و کارخانجات دولتی که گازوییل را نیمسوز وارد ریههای مردم میکنند، نمیکنیم. بعد از گذشت چنددهه از تصویب بررسی میزان آلودگی سبزیجات جنوب تهران، هنوز کار چندانی صورت نگرفته است. چون یا قانونی در این زمینهها وجود ندارد یا متولی اجرای آن مشخص نیست. گاهی اوقات هم این مسایل به واسطه نقص موجود در قوانین است. پخش تبلیغات تلویزیونی محصولات خاص غذایی، سالها ممنوع است اما دیدیم که پخش آنها همواره بخش مهمی از تبلیغات تلویزیون را شامل میشد. وزارت بهداشت نیز بهعنوان متولی اصلی سلامت، چند سالی است که با تذکر و شکایت، پیگیر مساله است. اما اگر از ابتدا بهجای ممنوعیت صداوسیما، شرکتهای تولیدکننده را ملزم به رعایت آن میکردند، دیگر مجری مساله یعنی وزارت بهداشت بهراحتی قادر به برخورد با آن میشد. بههرحال به نظر میرسد که در اولین مرحله از کار باید، با توجه به تجربه موفق کشورهای توسعهیافته، به فکر اصلاح یا وضع قوانین و سپس پیگیری در عمل به آنها باشیم، آنگاه انتظار عملکرد همسو از جانب عموم مردم را داشته باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.