۹۲درصد سرطانها عامل محیطی دارند
سبک زندگی سالم را به فرهنگ تبدیل کنیم
ناصر پارسا . پزشک و متخصص ژنتیک در سرطان ،عضو کمیته علمی موسسه تحقیقات، آموزش و درمان سرطان ایران
سرطان بیماری جدیدی نیست. شواهدی در دست است که نشان میدهد این بیماری از پنجهزارسال پیش در بین جانوران وجود داشته است. سرطان محصول صدمات مواد شیمیایی در محیطزیست است که بهدلیل پیچیدگیهای آن جزو بیماریهای صعبالعلاج و بیماریهای خاص قرار دارد. هرچند سرطان برخلاف باورهای رایج طی سالهای اخیر پدید نیامده، اما شیوع آن در سالهای اخیر شتاب بیشتری گرفته است. درواقع هرچه محیطزیست آلودهتر و سهلانگاری در زمینه حفظ محیطزیست بیشتر شود، ابتلا به این بیماری نیز افزایش مییابد تا جایی که امروزه ثابت شده است عوامل محیطی منشاء 92درصد سرطانها هستند و تنها هشتدرصد آنها ریشه وراثتی و ژنتیکی دارند. آلودگیهای محیطی بهعنوان عناصر خارجی، زمانی که وارد بدن میشوند، تخریب ژنها را بهدنبال دارند. تفاوت سلول طبیعی و سرطانی در این است که در سلول طبیعی، حدود 80بار تقسیم طبیعی سلول صورت میگیرد و درنهایت سلول از بین میرود، اما سلولهای سرطانی هیچوقت از بین نمیروند و از زمان سرطانیشدن یک سلول تا بروز نشانههای سرطان، هفت سال طول میکشد که نشانگر این است که یک فرآیند فیزیولوژیکی طولانی در سطح سلولی و مولکولی (ژنها) اتفاق میافتد. در سال1988 در کنگره سرطان و ژنتیک در دانشگاه هاروارد شرکت کرده بودم که این کنگره برای اولینبار اعلام کرد همه سرطانها (277 نوع) در اثر مجموعهای از اختلالات ژنتیکی متوالی اتفاق میافتند و همه آنها پایه ژنتیکی دارند. بعد از 26سال، این مطلب مورد قبول همه دانشمندان بینالملل قرار گرفته است. عوامل محیطی متعدد باعث جهشزایی در ژنها میشوند و بدینترتیب ردیف نرمال ژنها را به هم میزنند که درنتیجه این تغییرات، پروتئینهای ناقصی تولید میشوند که در حالت طبیعی، نقش اساسی در کنترل تقسیم طبیعی سلولها دارند. بیش از 10عامل شناختهشده در ابتلا به سرطان وجود دارد؛ مصرف انواع دخانیات، رژیم غذایی غلط، مواد شیمیایی مانند بنزن و نیترات، اشعههای یونی مانند رادیواکتیو و غیریونی از قبیل اشعه ماورای بنفش، هورمونتراپی، ژنتیک، بالارفتن سن، ویروسها و باکتریها و مصرف الکل، همگی از عوامل ابتلا به سرطانها شناخته شدهاند. 80درصد سرطانها از سن 60سال به بالا رخ میدهد. علت این امر آن است که در این سن، وقتی بدن در معرض مواد سرطانزا قرار میگیرد، به دلیل کاهش سطح ایمنی بدن در برابر ابتلا به سرطان، آسیبپذیرتر است. همچنین هرچه سن بیشتر شود، مدت طولانیتری در معرض عوامل سرطانزای محیطی قرار میگیریم. از سوی دیگر، چندین باکتری موجود در طبیعت که از طریق آب و غذا وارد بدن میشوند، میتوانند در انسان، بعد از ایجاد عفونتهای مزمن، تولید سرطان کنند. هماینک 10 تا 12نوع ویروس عامل ایجاد سرطان شناخته شدهاند. ویروس «پاپیلومای انسانی» در زنان سبب ابتلا به سرطان دهانه رحم میشود و حدود 70درصد سرطانهای رحم بر اثر ابتلا به این ویروس ایجاد میشوند. مصرف برخی مواد خوراکی زیانبار نیز سبب ابتلا به سرطان میشود. بهعنوان مثال «نیتروزامین» از جمله مواد شیمیایی است که ماده ژنی را تغییر داده و مانع رشد طبیعی سلولها میشود. این ماده در کوکاکولا، دود سیگار، کنسروها و سوسیس و کالباس وجود دارد. استرس رابطه غیرمستقیمی با سرطان دارد و سبب تضعیف سیستم ایمنی بدن شده و ضروری است که قدرت مدیریت استرس در افراد افزایش یابد. در آمریکا بیش از 50درصد سرطانها معالجه میشوند و طولعمر 30درصد از بیماران سرطانی، حدود چهار تا هفت سال افزایش مییابد و 20درصد باقیمانده، افرادی هستند که سرطان پیشرفته دارند و درمانهای متنوع کنونی قادر به درمان آنها نیست. (سرطان پیشرفته، سرطانی است که در آن سلولهای سرطانی به بافتهای دیگر بدن گسترده شده و به اصطلاح، متاستاز داده است.) شایعترین سرطان در مردان کشورمان، سرطان معده و در زنان ایرانی سرطان پستان است که میبایست در این زمینه برنامههای آموزشی لازم ارایه شود. یکی از عواملی که سبب ابتلا به بیشترین سرطانها میشود، مصرف دخانیات است که متاسفانه در ایران بیش از حدمجاز از آن استفاده میشود. شواهد علمی نشان میدهد که در هر دم دود دخانیات، 400هزار نوع ماده شیمیایی وجود دارد که 40مورد آن جزو عوامل سرطانزا هستند و سلولهای بدن را در معرض ابتلا به سرطان قرار میدهند. اگر به مردم اطلاعرسانی شود که توتون و تنباکو حاوی حداقل 40ماده موثر سرطانزاست، احتمال کاهش مصرف آن افزایش مییابد. اطلاعات و اخباری که بهطور مکرر از رسانهها در زمینه ابتلا به سرطان گزارش میشود، نشان میدهد همهساله به آمار مبتلایان به سرطان افزوده میشود؛ با این حساب اگر به فکر پاکیزگی محیطزیست نباشیم، با سونامی سرطان روبهرو خواهیم شد. از واژه سونامی نباید وحشت کنیم. سونامی یعنی به اوج رسیدن یک پدیده و با امکانات کنونی شامل مراکز درمانی سرطان و موسسات سرطانشناسی در استانهای کشور نمیتوانیم پاسخگوی آمار رو به افزایش بیماران سرطانی باشیم و میبایست در این زمینه از هماکنون برنامهریزی صورت گیرد. خوشبختانه شاهدیم هماینک نهادهای دولتی از دفتر رییسجمهور محترم گرفته تا وزیر محترم بهداشت در حال برنامهریزی برای کنترل سرطان هستند. اما میبایست اقدامات اساسی در مراکزی همچون انجمن علمی سرطان ایران و دیگر انجمنهای سرطانشناسی در ابعاد علمی و اجرایی صورت گیرد. با وحدت میان فعالیت این انجمنها، جلوگیری از پراکندهکاری و گردآمدن تمام این مجموعهها زیر یک چتر واحد، این امکان را پیدا خواهیم کرد که با قدرت بتوانیم خدمات لازم را به بیماران سرطانی بدهیم. هرچند برای مبارزه با سرطان تنها اقدام تیم پزشکی کافی نیست، بلکه این اقدام نیازمند یک کار تیمی بزرگ است. در وهله نخست میبایست پیشگیری در اولویت قرار گیرد. یکی از این اقدامات، آموزش است. آگاهسازی بیماران نهتنها در مورد سرطان، بلکه در مورد تمامی بیماریهای شایع به مردم کمک میکند با اطلاع از چگونگی داشتن یک زندگی سالم و تغییر در رفتارهای خود، بتوانند زندگی سالمی را در پیش گیرند. اینگونه رفتار، نیازمند فرهنگسازی با ابزار اطلاعرسانی از قبیل سخنرانیهای علمی، همکاری رسانهها و صداوسیما و نصب بیلبوردهای آگاهیبخش در سطح شهر است که آهستهآهسته سبک زندگی سالم را به یک فرهنگ تبدیل میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.