|

نگاهی به نمایش چند روایت نامعتبر، نادیدنی به نویسندگی رضا گشتاسب و کارگردانی رضا کرمی‌زاده

روایت‌هایی‌ جن‌زده

علی یزدانبخش

«چند روایت نامعتبر، نادیدنی» به نویسندگی رضا گشتاسب و کارگردانی رضا کرمی‌زاده از یاسوج درباره مرگ، زندگی، عشق و نفرت در روابط خانوادگی است. این روابط در اعتقادات، و باورها و خرافات ریشه دارد بنابراین مفهوم خانواده در فضای جن‌زده بیشتر نمود و نشانه می‌یابد. در چند روایت نامعتبر، نادیدنی، فضایی بومی و فرهنگ اقلیمی به کار آمده تا بشود در میان جمع جست‌وجویی دگرگونه از هنر داشته باشیم. رضا گشتاسب امروز چهره شناخته‌‌شده‌ای در تئاتر ایران است. او از سال85 حضور پررنگی در جشنواره تئاتر فجر و در مقام نویسنده و کارگردان داشته است. بنابراین امروز می‌توان با حساسیت و نگاه ویژه‌ای آثارش را مورد مطالعه و تامل قرار داد. به همین دلیل ساده که بسیار نگاه بومی و اقلیمی دارد بر آن است از دل خرده‌فرهنگ‌های محلی موقعیت‌های قابل‌اعتنایی بسازد؛ نمایش‌هایی که در فضای سیال، جادویی و برمبنای آخرین متدهای روز دنیا سروسامان گرفته‌اند اما نکته جالب‌تر اینجاست که او مقهور فرم و بیگانه‌زده نیست بلکه در کشف خود به‌عنوان هنرمندی ایرانی می‌کوشد. او می‌داند دقیقا پایش را کجا گذاشته و در دنیای پیرامونی‌اش چه چیزی است و با اتکای به همین چیزهاست که آنچه می‌نویسد در چشم‌انداز قابل‌باوری مورد توجه واقع می‌شود. اگر دیگرانی هم بودند که در شهرستان‌ها اینگونه می‌نوشتند ما با پازلی از خرده‌فرهنگ‌های قابل‌اعتنا مواجه می‌شدیم آن‌گاه در کل اینها می‌توانست یک وضعیت مطلوب‌تر را برای نمایشنامه‌نویسی و تئاتر ایران رقم بزند. اینکه چنین وضعیتی به‌طور جدی در سراسر ایران مورد توجه واقع نشده و با این حرکات هرازگاهی و پراکنده نمی‌توانیم نمای درستی از تئاتر ایران را در ابتدا برای خودمان و در ادامه برای جهان نمایان کنیم، بحثی است که باید جدی گرفته شود. رضا گشتاسب قلمی چندلایه دارد و دلش نمی‌خواهد صریح باشد بلکه در لفافه حرف‌هایش را می‌زند اما به شکل و فرم هم توجه ویژه‌ای دارد. زیباتر اینکه تکنیک‌های نوشتاری را در زیر لایه‌ها معطوف به جریانات درستی می‌کند که ریشه در زادبومش دارد. این حرکت می‌تواند نامش فرهنگ، تاریخ، زبان و امثالهم باشد. ‌ای‌کاش این نکات بارز را همگان قدرتمندانه مورد توجه قرار می‌دادند. اگر غیر از این باشد آن‌گاه بافتی کامل از درام ایرانی شکل نمی‌گیرد. یک بلوچ و ترکمن بهتر است که خودش درام منطقه و اقلیمش را بنویسد. یک کرمانج و گیلک همچنین بهتر در جریان دردها و تاریخ خودش هست. یک لر در فرهنگ خودش فروشده و فهم بهتری از آن دارد. رضا گشتاسب نمونه بارز این کامروایی است. داشتن گروه و فعال‌بودنش هم در درازمدت می‌تواند نتایج بارزتری را در اختیارمان بگذارد. باید به این نکته توجه خاص نشان داد. چند روایت نامعتبر، نادیدنی از آن دست متونی است که به یک وضعیت نمایشی به‌واسطه اتفاقات عجیب‌وغریب توجه نشان می‌دهد و شاید بهتر باشد که بگوییم در آن نگاهی به فضای جادویی و رئالیسم جادویی ادبیات داستانی شده است. این نوع برداشت‌ها و اتکای به ادبیات به‌نوعی می‌تواند در بارورسازی درام و تئاتر کمک کند. بنابراین بلااشکال است اما شاید بحث درام‌بودن نیز تا حد زیادی دست‌وپاگیر بشود که در این رابطه نمی‌توان چیزی را انکار کرد مگر اینکه در نهایت ساختار نمایش درام روایی باشد تا اینکه فقط‌وفقط یک روایت حاکم بر صحنه باشد. رضا گشتاسب این دو را به‌خوبی می‌شناخت و با شناخت درست از مرز روایتگری می‌گذرد و همه‌چیز را در آستانه درام قرار می‌دهد و به‌تدریج همه‌چیز رنگ‌ولعاب یک درام قرص و محکم را به خود خواهد گرفت. داستان درباره یافتن گنج است که در آنجا ژاندارم از اسد و البرز پول گرفته که آنها را بکشد اما هردو را کشته است. فامه جنی است که به اینها زده است. البرز با جن ازدواج می‌کند و عطا پسری است که حاصل این ازدواج بوده است. پیرو و ژاندارم نیز جن‌زده هستند. در این فضا رویارویی انسان با جن را خواهیم دید. همه در این بازی با جن کشته شده‌اند و ما حالا در حال مرور جهان مردگان هستیم. رضا کرمی‌زاده هم کارگردانی است که شناخت دقیق از این متون دارد و می‌تواند بسترساز یک نگاه اجرایی درست و کارساز بر این متون باشد. او هم می‌داند که پیروزشدن بر این پیچیدگی‌ها و رمزگشایی از مفاهیم قرارگرفته در لفافه‌های متن و یافتن زی‌سطرها، نیازمند نگرشی دقیق برای ساده‌شدن همه‌چیز است. بنابراین او فرم‌گشاست و به همین دلیل نگاهش کارکردی و کاربردی است. زمانی که یک پلکان سفید بسترساز یک جهان نمایشی است، این یعنی فکری بلند برای نمایاندن جهان مردگان به‌کار گرفته شده است. در این اثر نمایشی اکبر آیین (البرز)، کیانوش کریمی (اسد)، پوریا نیک اقبالیان (عطا)، مصطفی لاهوتی‌نژاد (ژاندارم)، محمود خرم‌آزادی (پیرو)، سحر کرمی (فامه)، ساناز خلفی (بی‌بی‌نازلی) و رامین حامدی‌راد (اسب) به ایفای نقش می‌پرداختند. اکبر آیین یکی از بازیگران توانمند یاسوجی است که همواره از عهده ایفای نقش‌های چندلایه و سخت برآمده است. در اینجا نیز او با ظرافت، هم می‌تواند خود را بیان کند و هم روابطش با جن‌ها را، و هم اینکه تلاشی که برای یافتن گنج می‌کند بسیار بارز می‌شود. بازی سحر کرمی هم در ارایه نقش جن، تماشایی است چراکه او می‌خواهد در ابتدا نمایانگر یک زن زیبا و جذاب باشد که مردانی را اغفال می‌کند اما درواقع با نشانه‌هایی هم بازی‌اش معطوف به شخصیت جن خواهد شد. مصطفی لاهوتی هم ژاندارم را با مشخصه‌های متفاوت بازی می‌کند چون در این فضا هیچ چیزی واقعی نیست با آنکه دلالت‌های واقعی نیز حضور پررنگی دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.