گفتوگوبا عوامل نمایش «فراموشی»
کشتن آدمها در ذهن
رضا آشفته . ناهید صباغ
تهران در روزهای آغازین بهمن میزبان نمایش «فراموشی» با اجرای گروه روسی و شیوه «میرهولد» در جشنواره تئاتر فجر بود؛ نمایشی که البته حواشی خود را به دنبال داشت. «فراموشی» بخشی از پروژه «نمایشهای ایرانی» است که برای شناخت هرچه بهتر دوفرهنگ ایران و روسیه اجرا میشود. این پروژه سهساله که توسط مرکز فرهنگ موسیقیایی ملل کنسرواتوری مسکو و مرکز تئاتر میرهولد مسکو اجرا میشود، در اولینقدم، نمایش «فراموشی» نوشته «داریوش ربیعی» را در دونسخه ایرانی و روسی به روی صحنه برد. در ادامه، گفتوگوی «شرق» را با داریوش ربیعی (نویسنده نمایش)، حسین نورشرق، (مدیر پروژه) و سیروس همتی همکار گروه میخوانید. حسین نورشرق پژوهشگر ارشد و مشاور مرکز فرهنگ موسیقیایی ملل کنسرواتوری چایکوفسکی، در مسکو و دارای مدرک دکترای فرهنگشناسی از دانشگاه فرهنگ و هنر مسکو است. در این گفتوگو خانم مارگریتا کاراتیگینا (مدیر بخش بینالملل کنسرواتوری چایکوفسکی مسکو و رییس مرکز موسیقیایی ملل در مسکو) نیز حضور داشت که از علاقهمندان فرهنگ و موسیقی ایرانی است. گفتوگوی جداگانه ما با او در آینده منتشر خواهد شد.
آقای ربیعی، کار «فراموشی» چگونه شکل گرفت و خلق شد. شکلگیری ترجمه و اجرای آن چگونه بود؟ داریوش ربیعی: نمایش «فراموشی» را اوایل سال گذشته نوشتم و از آنجایی که مدت 20سال است با آقای نورشرق در ارتباط هستیم، نمایش را برای ایشان فرستادم. ایشان پس از مطالعه، کار را به زبان روسی ترجمه کردند و به مرکز (میرهولد) ارایه دادند... . حسین نورشرق: این کار در واقع بخشی از پروژهای بینفرهنگی در باب تعاملات فرهنگ نمایش بین ایران و روسیه است. برنامه ما این بود که تمام کار مربوط به پروژه از صفر تا صد در داخل خود پروژه تولید و انجام شود. «فراموشی» تنها کاری است که جدا گانه نوشته و به پروژه وارد شد. این کار را با خانم الهام لشکری ترجمه کردیم و در تعاملاتی که با مرکز (میرهولد) داشتیم، یک نسخه را به آن مرکز برای نظرخواهی ارایه کردیم. مدیر بخش هنری مرکز (میرهولد) خانم لینا کاوالسکایا و کارگردان این کار آقای اسکندر ساکایف از این کار استقبال کردند و در این مرکز که یک مرکز تئاتر تجربی است، «فراموشی» را تمرین کردند. بعد با آقای ربیعی توافق کردیم که کار نوشته و اجرا شود. این مرکز تنها از نام (میرهولد) استفاده میکند یا در ارتباط مستقیم با آن نیز هست؟ نورشرق: این مرکز تنها مرکزی است که مشخصا در ارتباط با میراث (میرهولد) کار میکند. یک تئاتر با چندسالن است و یک مرکز آموزشی نیز دارد که برای کارشناسیارشد دانشجو میپذیرد و کارگردانی تئاتر و شیوه میرهولد نیز در آنجا تدریس میشود و تنها مرکزی است که میراث علمی (میرهولد) را پژوهش و منتشر میکند. در این مرکز به غیراز کارهای رپرتواری کارهای تجربی هم صورت میگیرد و تصمیم گرفتند فراموشی را هم کار کنند. لازم است این را هم بگویم که از اوایل دهه40میلادی- در قرن 20- که (میرهولد) تیرباران میشود تا اواخر دهه 60میلادی کسی نمیتوانست از او نام ببرد. از اوایل دهه70، دونفر به نامهای باگوانف و لیوینسکی که شاگردان مستقیم یکی از بازیگران میرهولد بودند و در تئاتر مسکو درس خواندهاند، به طور خیلی جدی شیوه بیومکانیک (میرهولد) را پیگیری میکنند که در واقع بازماندگان شیوه (میرهولد) هستند. اگر میرهولد به عنوان اولین منبع الهام با تعزیه روبهرو میشد، قطعا آن را ترجیح میداد، ولی متاسفانه میرهولد خیلی زود میمیرد. ادامه کار چگونه شکل گرفت؟ نورشرق: در پروژهای که در دست داشتیم قرار بود نمایشنامهای را بر اساس یک طرح و با حضور دونمایشنامهنویس روس و دونمایشنامهنویس از ایران بنویسیم. تصمیم گرفتیم به عنوان تزیین، این کار و اینکه آزمونی داشته باشیم که افرادی با دوفرهنگ و با یکمتریال (متن) مشخص چه برخوردی میکنند... پیشنهاد دهیم که ورژن ایرانی کنار ورژن روسی کار شود و مخاطب، هردوکار را در یکشب کنار هم ببیند تا ببینیم بازخورد آن چگونه است و در جلسات نقد و بررسی درباره آن بحث کنیم. متن «فراموشی» متن پیچیدهای است. در عین حال، متنی است که نمیتوان آن را بهراحتی کنار گذشت. برخورد با این متن از آنجایی که برداشتهای چندگانهای امکان دارد از آن شود، چگونه بود؟ درباره پیچیدگی متن و مواجهه با آن برای ما بگویید. نورشرق: سوال خیلی خوبی است. اتفاق جالبی که برای این کار افتاد، این بود که کار در دوشکل اجرا شد، یعنی در دوشب، هرشب یکساعت اجرای روسی و ساعت بعد اجرای ایرانی را داشتیم و اگر هر دواجرا را بدون آگاهی از اینکه کار یکی است میدیدید، فکر میکردید دوکار متفاوت هستند. برخورد آنها با کار بسیار متفاوتتر از چیزی بود که آقای ربیعی دیده بودند و همین کمک میکند درباره کار پژوهش داشته باشیم با نگاهی که از بیرون به آن داریم. چه تفاوتی در این دواجرا مشخصتر بود؟ نورشرق: برخورد آنها با متن اینگونه بود که قتلی صورت گرفته و حالا باید ببینیم کار چه کسی بوده. در صورتی که در متن اصلی آقای ربیعی چنین چیزی وجود ندارد. قتلی صورت نگرفته یا شاید هم صورت گرفته، یا اصلا معلوم نیست چه کسی زنده است چه کسی مرده... آیا بازیگران زندهاند یا مرده... و اصلا موضوع این نیست... در واقع مرگ روانی صورت گرفته. انسانها در ذهن یکدیگر را کشتهاند. کارگردان روس این برداشت را نداشت و موضوع را صددرصد جنایی و پلیسی دیده بود. به عبارتی در ورژن روسی کار با نگاه پلیسی و جنایی انجام شده. بله، در صورتیکه در ورژن ایرانی همهچیز خیلی نرم و آرام پیش میرود و تماشاچیها تعجب کرده بودند که چرا این زن و شوهر سر هم داد نمیزنند یا مرد، زن را نمیزند؟! چون در ورژن روسی بارها این کار دیده شد. زن و شوهر همدیگر را متهم میکردند و سر هم داد میزدند. مقایسه عکسهای این دواجرا هم کاملا این تفاوت فضا را نشان میدهد. در فضای کار ایرانی بسیار نرم و آرام و در فضای کار روسی بسیار خشن است. آقای ربیعی، درباره خلق متن بگویید که چگونه با روایت بازی کردید و چگونه این سوژه به ذهن شما رسید؟ چقدر در نوشتن آن، اجتماع و محیط تاثیرگذار بوده؟ حس من در این چندسال این بوده که نمایشنامهنویسی بهتدریج دارد از داستاننویسی فاصله میگیرد. ولی شخصا فکر میکنم داستان ستون اصلی یک نمایش است. حتی با توجه به بحث فرمگرایی هم که شاخص شده، من سعی کردم به داستان متعهد باشم، داستانی را بیان کنم و قصهای بگویم. جامعه نیز طبیعتا در «فراموشی» موثر بوده. ما با شرایطی که داریم، زندگی میکنیم از جامعه متاثر میشویم. همیشه فکر میکردم درباره زندگی گذشته ما چقدر تصور است، گاهی با برخی از دوستان گذشتهام که درباره واقعه یا اتفاق مشترک صحبت میکردم، متوجه میشدم خیلی از آنها آن واقعه را فراموش کردهاند و دچار این تردید میشدم که شاید چنین چیزی وجود نداشته و اتفاق نیفتاده. چرا فکر میکنم او فراموش کرده و من به یاد دارم؟ شاید تصور من بوده! این تصور یا در واقع این جدال به نمایش فراموشی منتج شد. آقای ربیعی، چقدر تکنیک برای شما اهمیت داشت؟ درباره تکنیک باید بگویم داستانی که میخواهیم روایت کنیم، تکنیک را به ما میدهد و «فراموشی» هم فارغ از این موضوع نبود. در تمام طول کار تمرین و اجرا به بازیگران میگفتم اصلا قرار نیست تحلیل داشته باشیم که کجا واقعی است و کجا واقعی نیست. نقطهبهنقطه نمایشی که داریم کار میکنیم، واقعی است. اصلا قصد نداریم تماشاگر را به لبه مرزی ببریم که کشف کند کجا واقعی بود و کجا نبود! کجا خیالی بود و کجا نبود! طوری که خود ما هم ندانیم کجا واقعیت و کجا تصور و خیال است. این چیزی بود که در قصه بود و در اجرا و نمایش هم راه را به ما نشان داد. با این وجود یک تفسیر واحد وجود دارد که زندگی بر مبنای واقعیت یا تصور و خیال روابط شکل میگیرد و این درهمتنیدگی در واقع خود انسان است که بخشی بیرونی دارد که همه میبینند و بخش پنهانی که نهتنها کسی نمیبیند، بلکه شاید خود انسان هم از آن غافل باشد. ربیعی : طبیعتا همینطور است و اگر به اجرایی برگردیم که در روسیه داشتیم، باید بگویم به این نتیجه رسیدم که شرقیها بهخصوص ایرانیها خیلی پیچیدهترند و فهمیدم نگاهی که آنها به «فراموشی» داشتند، خیلی تکبعدی و سرراست بود، ولی ما اینطور نبودیم. ما خیلی بیشتر از آن جامعه در تصورات زندگی میکنیم و با خیالات، دلخوش میشویم. ولی معتقدم انسان هم محصول تصور و خیالاتش و هم محصول واقعیات زندگی است و این درهمتنیدگیهاست که شخصیت ما را به وجود میآورد. در مشرقزمین روایت، اصل نمایش است، اما با این تفاوت که روایت مبتنی بر رویدادهاست؛ یعنی خط قصه مشخص است. اما در این نمایش شما ساختارشکنی کردهاید و مرز واقعیت و رویا را برداشته و همچنین بستر کار را کاملا درونی کردهاید. چرا ما بیشتر با روایتی درونی و ذهنی مواجه هستیم؟ ربیعی: کمی توضیح آن مشکل است. این به خصوصیات شخصی خودم برمیگردد که گوشهای برای خودم دارم. البته درباره آن قضاوت نمیکنم. ولی فکر میکنم همه ما بهتدریج داریم دچار این انزوا میشویم. زمانی بود که وقتی من وارد اتوبوس شرکتواحد میشدم، دقت میکردم و میدیدم ابتدا صندلیهای تکنفره پر میشود و بعد صندلیهای دونفره، و بعد بهتدریج صندلیهای دونفره هم پر میشد، یعنی هرکسی دوست دارد از تنهایی خود حتی اگر چندلحظه باشد، استفاده کند. این تنهایی و انزواطلبی است که بحث جامعهشناسی مفصلی دارد و ما را به خیالات مشغول کرده است. همینطور که در متن میبینیم، خانم نویسندهای که همسری دارد و با او زندگی میکند، او را کنار میگذارد و شروع به نوشتن داستانی میکند که در آن همسر جدید دارد که الزاما خوشایند نیست؛ همسر جدیدی که به او خیانت میکند. به نظر من، ما همه داریم با دنیای اطراف و جامعه خود این کار را میکنیم. منظورم از ما همه دنیاست و نهفقط جامعه ما. مردم سراسر دنیا در فضای مجازی با هم گفتوگو میکنند. ولی چون یکدیگر را لمس نمیکنند، در آن فضا تصورات خود را نسبت به آن شخص دارند و آن آدم مقابل را به شکلی که دوست دارند، میبینند و تعریف میکنند. اینها روی متن نوشتهشده خیلی تاثیر گذاشته است. همه اینها جمع شده و «فراموشی» را ساخته است. من همیشه دوست داشتم مثل نحوهای که آموزش دیدهام، نمایشی را بنویسم و طرح اولیه آن، بعد شخصیتها و داستان را به وجود بیاورم. ولی بعد دیدم در روسیه هم که چخوف را دارد، اینگونه نیست. تکنیکی و برنامهریزیشده چیزی نوشته نمیشود. به هرحال، جامعه و محیط روی ما تاثیر میگذارد و ما آنچه را که وجود دارد، (بازخلق) میکنیم. با توجه به کار روسی که بر مبنای شیوه (میرهولد) پیش رفته، شما چه شیوهای را برای اجرا در پیش گرفته بودید؟ ربیعی: ما کاملا رئال با موضوع برخورد کردیم که زن و شوهری هستند و با تصوراتی با هم زندگی میکنند. پرده و لتههای سفیدی به صورت صفحات سفید گذاشتیم که مثل صفحات کتاب باشد و زن و شوهر حدفاصل این فضا و صفحهها، میان سایهها و پردهها، بیرون و درون داستان زندگی میکردند و برای تماشاگر روسی خیلی عجیب بود و به نظر آنها هم خیلی مدرن به نظر میرسید و واکنشهای مخاطب روس برای من شگفتانگیز بود. حس خوبی داشتم که نمایشنامه من به زبان روسی ترجمه شده و وقتی قرار شد کار اجرایی شود، طبیعتا بیشتر خوشحال شدم زیرا کار من در یکی از مراکز بزرگ تئاتری دنیا اجرا میشد ولی بسیاری از دوستان و رقبا ترجیح دادند نبینند که کاری از ایران به روسیه رفته و ترجمه و اجرا شده. ولی من فکر میکنم با این کار، دریچهای به هنرهای نمایشی ایران باز شد؛ هم در زمینه نمایشنامهنویسی و هم کارگردانی... و بعد از اجرا برخورد مخاطب با اجرای ایران آنقدر بالا بود و آن را دوست داشت که کارگردان روسی یکبار به من گفت: کار و نمایش ما خیلی بد بود؟! نظرتان درباره کار روسی «فراموشی» چیست؟ ربیعی: من در اجرای دوم در تهران بهخصوص شبدوم با توجه به بالانویس متوجه شدم بسیاری از صحبتها را تغییر دادهاند. البته از نظر من مسالهای نبود زیرا پذیرفته بودم یککارگردان دیگر نمایش مرا کار کند ولی به نظرم نمایش مرا روسی کرده بود. برای مثال، دیالوگی داشتم که کامل حذف شده بود. در صورتی که من خیلی آن دیالوگ را دوست داشتم و این بود که (زن به مرد میگوید: به نظر تو خوشبختی چیست؟ و مرد جواب میدهد: خوشبختی یعنی چیزی داشته باشی که از آن لذت ببری. زن میگوید: آهان مثل لیموترش و از جا بلند میشود. مرد میگوید: کجا میری؟ زن پاسخ میدهد: میرم از تو یخچال لیموترش بردارم. مرد میگوید: ولی الان فصلش نیست و زن میگوید: پس من یه فصلهایی خوشبخت نیستم! بعد زن میپرسد: بدبختی یعنی چه؟ مرد میگوید: بدبختی این است که حتی از بوی لیموترش هم لذتی نبری.) این قسمت کلا در متن روسی حذف شده بود. همهچیز سرراست و خشونت در رفتار آنها بسیار دیده میشد و این برای من عجیب بود. ولی هرچقدر هم روسها متن را ساده کرده بودند، بازهم پیچیدگیهای خودش را داشت و همینطور برخورد (میرهولدی) با کار بود که از آنجایی که با فرم مواجه میشویم، از اشارههای مستقیم اجتناب میشود و تصویر دگرگونشدهای به ما میدهد. شاید این موجب شد مخاطب ایرانی سهلانگارانه با کار برخورد کند و حتی فرصت دقیقشدن روی شیوه (میرهولد) را از دست دهد. حتی بزرگانی چون افراد سرشناس سالن را ترک کردند. فکر میکنید نحوه اجرا موجب شد روی این شیوه دقت لازم صورت نگیرد؟ ربیعی: من نقدی درباره «فراموشی» خواندم که نوشته بود خارجیهایی (گروه روسی) که به ایران آمدهاند، به علت مشکلات شیوه اجرا با یک شال سعی کردند صحنهای اجرا کنند... و نویسنده آن نقد متوجه نبود که این رفتار جزو ذات شیوه اجرایی (میرهولد) است و ربطی به مسایل اجتماعی در ایران ندارد. این جزو شیوه اجرایی کار بود. متاسفانه این ناآگاهی بود و هست. ظاهرا هم کسی نیامده بود که اجرای (میرهولدی) کار را ببیند و این بخش کلا فراموش شده بود. بله، بسیاری در ایران هستند که با این شیوه آشنایی ندارند و حتی در حد تورق یککتاب هم درباره آن مطالعه نکردهاند. در صورتی که منابع آن موجود است. نورشرق: در تایید فرمایش شما، ما طی دوروز با حضور استادی به نام دکتر شرباکوف مستر کلاس برگزار کردیم که هم در مرکز (میرهولد) تدریس میکند و هم پژوهشگر ارشد در انستیتو هنرشناسی مسکو و عضو هیاتی است که میراث (میرهولد) را بررسی میکنند و تا به حال 10اثر چاپ کردهاند، ولی متاسفانه بهجز تعدادی جوان که علاقهمند به بازیگری هستند، کسی به این کلاسها نیامد. کسی که جدی پیگیر کار بازیگری باشد، در این کلاسها حاضر نشد. فکر میکنم ما بهنوعی کمالگرایی روانی دچار هستیم که ملزم میشویم به همه بگوییم ما همهچیز را میدانیم و این ما را از واقعیت و از یکدیگر دور میکند. امکان اجرای کار ایرانی در تئاتر فجر وجود نداشت تا این قیاس در ایران هم اتفاق بیفتد؟ نورشرق: به این موضوع فکر کردیم. ولی به دلیل اینکه در اینجا هماهنگیها دیر اتفاق افتاد، بردن دواجرا همزمان میسر نشد. سیروس همتی: البته از بابتی خوب شد که این اتفاق نیفتاد زیرا ما میزبان بودیم و وقتی کار داریوش با کار روسها قیاس شود، احتمالا استقبال از کار ایرانی بالا میرفت؛ یعنی همان اتفاق روسیه در ایران هم میافتاد و این به لحاظ میزبانی خوب نبود. فکر میکنید ما میزبانهای خوبی بودیم؟ سیروس همتی: من به لحاظ شخصیت درونی خودم این را گفتم و شک نکنید که کار آقای ربیعی باید بهتر از کار اسکندر ساکایف باشد. اگر غیر از این بود، جای تعجب داشت. بله، ولی زمانی که میبینیم تماشاچیها سالن را ترک میکنند، بهعنوان میزبان ایرانی حس خوبی نداریم. هرچقدر هم ارتباط با متن و نمایش مشکل بود به احترام بازیگرانی که روی صحنه رفتهاند، بهتر بود تا پایان کار در سالن میماندند؛ بهخصوص دوستانی که خود هنرمند و از اهالی تئاتر در ایران هستند و اگر کار کارگردان ایرانی هم اجرا میشد، نگاه و توجه به کار هنرمندان روسی دقیقتر صورت میگرفت و شاهد این رفتار نبودیم. به لحاظ قیاس هم کنجکاویها بیشتر میشد و... نورشرق: بله و مشکلات زبان و عدم درک آن در هنگام اجرای روسی کمتر میشد زیرا تماشاچی با داستان نمایش آشنا شده بود. اگر میشد، خیلی خوب بود و ما به این هم فکر کردیم. ولی این روش خیلی در جشنوارهها مرسوم نیست و توضیح و تحلیل آنکه چطور شده دو کار همزمان آمدهاند، کمی دشوار بود. چیزی است که تا به حال تجربه نشده. نمیشد در یک فرصت 10روزه آن را به جشنواره وارد کرد، ولی شاید بهزودی در ایران طی 10یا پنجروز آن را به این شکل اجرا کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.