|

بولانیو، «ساحل» و تجربه هولناک

جمجمه

علی شروقی

چندسال پیش، آن هنگام که بحث تمام‌شدن مصونیت دیپلماتیک دیکتاتور شیلی، آگوستو پینوشه و محاکمه قضایی او داغ بود یکی از روزنامه‌های اصلاح‌طلب در ایران همراه با مطلبی درباره محاکمه پینوشه، تصویر یک جمجمه در گل فرو‌رفته را چاپ کرده بود... واقعا آیا چنین بود یا این تصویر مربوط به مطلب دیگری در همان صفحه بوده یا شاید اصلا مربوط به آن نبوده و جایی دیگر در تاریخی دیگر چاپ شده و حالا در حافظه‌ای که چندان هم نمی‌شود به آن اعتماد کرد چسبیده به ماجرای پینوشه؟ شاید آن جمجمه به‌گل‌نشسته... آن جمجمه فرورفته در لجن (این ویکتور خارا است که در یکی از ترانه‌هایش از نوشابه بازکردن در لجن می‌گوید؟ )... آن جمجمه شاید از داخل نوشته‌ای از روبرتو بولانیوی شیلیایی آمده و چسبیده به دیوار حافظه‌ای مشکوک، پیش از آنکه خود آن نوشته، خوانده یا حتی شاید نوشته شده باشد. بولانیو بین نویسندگان آمریکای لاتین بورخس را دوست‌تر داشت و هیچ بعید نیست که بورخسِ غیرسیاسی، پیش از ظهور بولانیو و پیش از وقوع کودتای شیلی و آمدن پینوشه و پیش از اینکه دیکتاتور شیلی پای میز محاکمه برود، این شوخی را کرده باشد که جمجمه‌ای را بیاورد بکارد وسط لای‌و‌لجن و تیتر محاکمه پینوشه را در حافظه‌ای نه‌چندان غیرقابل اعتماد بزند بالای آن. هیچ معلوم نیست اما آنچه مسلم است، حضور غیرقابل انکار این جمجمه بر زمینه ساحلی است در قصه‌ای از روبرتو بولانیو با عنوان «ساحل»؛ قصه‌ای با یک راوی معتاد به هرویین که هرویین را ترک‌کرده و هر روز بعد از گرفتن متادون از درمانگاه، گویا برای فرار از کسالت کشدار هرروزه، به ساحل می‌رود و آنجا هم اما جرات دل به دریا‌زدن نمی‌یابد، تا زمانی که با پیرمردی مواجه می‌شود که یک «اسکلت متحرک» است و سرش مثل جمجمه‌ای است «در لفاف لایه‌ای تنک از پوست»؛ مرگ؟ این جمجمه هر چه هست راوی را دچار تلاطم می‌کند. راوی، دزدانه این پوست و استخوان را دید می‌زند و کم‌کم هرآنچه در ساحل است به‌صورت اشباح، پیش چشمانش به حرکت در می‌آید. زنی که همواره ایستاده است، مردی معتاد که بچه‌ای را روی پایش می‌نشاند و... اما آنچه پررنگ‌تر از تمام اینها است همان جمجمه است. همان پیرمرد پوست‌و‌استخوان که زمان را در ذهن راوی به هم می‌ریزد و او را گویی در وضعیتی آخرالزمانی قرار می‌دهد. پیرمرد گویا در ذهن راوی سن جهان را دارد. او یک متولد ماقبل تاریخی است که تاریخ با مرگش به نقطه صفر خواهد رسید. چنانکه راوی جایی از داستان با خود فکر می‌کند: «چه می‌شود بعد از مرگ پیرمرد سونامی بیاید، چه می‌شود شهر در طوفانی با خاک یکسان شود، چه می‌شود به‌ناگهان لرزه‌ای بیفتد، چه می‌شود زلزله‌ای شدید شهر را در موجی از غبار محو کند...» تجربه هولناک و شوک‌آور، تصاویر خود را تا ابد در ذهن فرد ترس‌خورده و شوکه‌ حک می‌کند و آنکه چنین تجربه‌ای را از سر گذرانده، آنکه شوک و هراس را تا مغز استخوان تجربه کرده، اشباحش را هرکجا که برود با خود حمل می‌کند و آنها را همه‌جا می‌گستراند. روبرتو‌ بولانیو، نویسنده‌ای است زاده یکی از این تجربه‌ها؛ او فرزند کودتای شیلی است و تجربه‌اش از شوک، از کشتارهای جمعی و کاروان‌های مرگ و اجساد گمشده و زندان‌های مخوف، چنان هذیانی و کابوس‌وار است که برخلاف آن دسته از نویسندگان آمریکای لاتین که با دقت و انضباطی مثال‌زدنی از دیکتاتورها می‌نوشتند و آنها را بی‌واسطه به رمان‌های خود احضار می‌کردند، بولانیو نگارنده اشباح و تصاویر کنایی و استعاری ناشی از تقطیر تجربه هولناک است؛ او بیش از آنکه از خود ماجرا بنویسد از اشباحی می‌نویسد که گواه تاثیر ابدی فاجعه در ذهن فرد بحران‌زده هستند. «ساحل»، قصه‌ای کوتاه است که با روایتی آشنا از ملال ناشی از تکرار اموری روزانه آغاز می‌شود؛ اما با حضور پیرمرد در میانه قصه می‌بینیم که ورق برمی‌گردد و قصه به قلمرو اشباح بدل می‌شود. قصه با ترک اعتیاد و جایگزینی متادون برای کنترل اعتیاد آغاز می‌شود. این آیا طنز بولانیو است که لحظه آغاز فرآیند کنترل را با ظهور جمجمه، با ظهور اشباح برآمده از تجربه هولناکی که راوی را به تخریب خود سوق داده‌اند همزمان می‌کند، یا ظهور جمجمه تجسم مادی این مفهوم است که بعد از تجربه هولناک، تخریب تن را به هیچ ترفندی نمی‌توان متوقف کرد و هر ترفندی، خود در سایه جمجمه‌ای همیشه حی‌و‌حاضر، به ضدترفند بدل می‌شود؛ چنانکه در پایان داستان می‌بینیم راوی که تاکنون دزدانه اشباح ساحلی را می‌پاییده است، خود به موضوع نگاه آنها بدل می‌شود چراکه بیگانه‌ای است در میان جمع که می‌خواهد «اندکی بیشتر زندگی کند.» جمجمه اما هست... حی‌و‌حاضر... و حضور مرگبار خود را در تن دیگر آدم‌هایی که به ساحل می‌آیند هم می‌گستراند... راوی خواب می‌بیند... و بیدار که می‌شود، غلت که می‌خورد، می‌بیند که موضوع نگاه اشباح ساحلی است... گویا با یک غلت از جهانی به جهانی دیگر خزیده است... «جهان به جهان» شدن سرنوشت کسانی است که تجربه هولناک به گریزشان واداشته است و آنها طی این گریز، زمان خطی را از دست می‌دهند چنانکه راوی پس از مواجهه با پیرمرد اسکلتی می‌گوید: «چه‌بسا زمان آن‌طور که تا به حال فکر می‌کردم، وجود نداشته باشد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.