|

روایت ۳ تهرانی از روزهای انقلاب در گفت‌وگو با «شرق»:

از آن بهمن سرد و شلوغ

سعید برآبادی: ‌ هرسال که می‌گذرد، کشف خاطره روزهای انقلاب در کوچه‌پس‌کوچه‌های تهران سخت‌تر‌و‌سخت‌تر می‌شود. کتاب‌هایی در این زمینه منتشر شده و خاطراتی به ثبت رسیده‌اند اما هنوز دلِ این شهر پر است از خاطرات نگفته، از آدم‌هایی که سندهای زنده 10روز پر‌التهاب آن بهمن عجیب هستند و کسی به‌سراغشان نرفته. در طول این‌سال‌ها، شهر پیشرفت کرده و در پس‌زمینه‌اش، تاریخ را به حاشیه رانده و آنچه باقی‌ مانده، صرفا چند‌نماد و المان است و چندتایی هم اسم کوچه. تهران به اندازه شهرهایی که انقلاب‌های بزرگ جهان را تجربه کرده‌اند، نتوانسته خودش را با خاطراتش زنده نگه دارد و همین‌موضوع، یافتن سرنخ‌ها؛ یافتن آدم‌هایی را که راوی این خاطرات هستند سخت‌تر‌وسخت‌تر می‌کند. از کجا باید شروع کرد؟ از خیابان انقلاب؟ از خیابان 16آذر؟ از میدان امام‌حسین(ع) یا از کوچه‌پس‌کوچه‌های مفتح؟ نسلی که راوی خاطرات انقلاب هستند هم هرسال که می‌گذرد، پوست می‌اندازند و پیرتر می‌شوند و این اوراق شاید تنها مجال ثبت و ضبط مشاهداتشان باشد. 20ساله‌های آن زمان حالا 50 را هم رد کرده‌اند، 10ساله‌ها به میانسالی رسیده‌اند و میانسالان دیگر مجالی برای نقل خاطره ندارند. جالب اما اینکه کسبه قدیمی این خیابان‌ها- اگر هنوز زنده باشند و کرکره مغازه‌شان بالا باشد- از بهترین راویان بهمن57 هستند. دیدار با پدر در میدان فوزیه پیرمردی که اولین ‌خاطره‌گوی این گزارش است را در میدان امام‌حسین(ع) ملاقات می‌کنم اگرچه وقتی آدرس می‌دهد به خنده و با لهجه ترکی می‌گوید دیگر اینجا میدان نیست. او در سال‌های57 در خیابان مازندران، شاگرد یک‌چوب‌بری بزرگ بوده و حالا خودش در این خیابان جزو ملاکانی به حساب می‌آید که دم هر مغازه و کارگاه که برود، صندلی‌ای برای نشستن پیدا می‌کند: «سیداسماعیل بلوکی». پدر دوشهید در جنگ‌تحمیلی و از قدیمی‌های مسجد امام حسین(ع). او از میان خاطره‌های بهمن57 سه‌خاطره توامان نقل می‌کند؛ «خاطره روزی که درهای پادگان‌ها باز شد»، «خاطره روزی که نظامی‌ها به مردم گل دادند» و «خاطره روزی که امام آمد». این سه‌خاطره اما در ذهن پیرمردی که حالا 50سال را شیرین رد کرده، کمی باهم قاطی شده‌اند و تفکیکشان کمی سخت است: «آقاجان من در پادگان قلعه‌مرغی سرکار استوار بود، یک‌مرد بداخلاق که اصلا حرف نمی‌زد، من و برادرم برعکس او، آدم‌های اجتماعی‌ای بودیم و با مردم خیلی ارتباط داشتیم. این ارتباط باعث شد که با بچه‌های مسجد امام‌حسین(ع) دوستی کنیم و وارد مسیر انقلاب شویم. یکی از آن روزها که درهای پادگان‌ها باز شده بود، ما تصمیم گرفتیم زودتر به خانه بیاییم چون آقاجان ممکن بود سر برسد و اگر ما نبودیم، بلوا به‌پا می‌کرد. قبل‌از‌ظهر به خانه رفتیم اما او در خانه نبود، تا عصر منتظر شدیم و وقتی که نیامد دوباره برگشتیم سمت میدان فوزیه که شلوغِ‌شلوغ بود. یک‌آن برادرم در وسط شلوغی آقاجان را دید، ما از ترس فرار کردیم و رفتیم سمت چوب‌بری. شب در خانه موقع شام آقاجان سررسید. ما از ترس قالب تهی کرده بودیم ولی او لام‌تا‌کام حرف نزد و به مادرم گفت که از فردا مثل هر‌روز ممکن است دیر بیاید. وقتی مادرم علت را پرسید، آقاجان گفت، یک ‌کار تازه پیدا کرده‌ام.» اما بچه‌ها ماجرای واقعی را می‌دانستند ولی جرات بازگو کردن آن را نداشتند. برادر سیداسماعیل، روز 14بهمن در اثر یک سانحه رانندگی کشته می‌شود اما پدر وقت نمی‌کند به بیمارستان برود: «ما در بیمارستان 17شهریور بودیم و باید منتظر می‌ماندیم که آقاجان برسد اما تا عصر ماندیم و نیامد. مادرم مرا فرستاد که بروم و پیدایش کنم. دوساعت بعد دیدم وسط جمعیت یقه مردی را گرفته و دارد کشان‌کشان می‌آوردش سمت مسجد و مدام هوار می‌زد: «این قاتل پسر منه. خودم دیدم که به عمد با ماشین کوبید به بچه‌ام. اینا بچه منو شهید کردن!» نفت به خلازیر بردیم اگرچه خاطره مردم از سرودهای انقلاب، زمستان آن سال را بهار تصور می‌کند اما رضا دیلمانی می‌گوید که دو، سه‌روز مانده به 12بهمن، دماسنج تهران تا هفت، هشت‌درجه زیر‌صفر پایین آمده و صف‌های نفت غوغا به‌پا کرده‌اند: «از طرف چند‌چهره نزدیک‌به امام(ره) با مسوولان فروش نفت در تهران صحبت شده بود که درهای مراکز توزیع نفت شبانه‌روزی باز باشد تا مردم مشکل نفت نداشته باشند. آن‌موقع من در ایستگاه خیابان بشیری، نزدیک پل امیربهادر کارگر توزیع نفت بودم. شش‌صبح هرروز وقتی می‌رفتم به دفتر، صف نفت به خیابان ولیعصر رسیده بود دیگر. قرار بود به هر‌نفر یک‌گالن 20لیتری نفت بدهیم و این نفت برای دو‌روز کافی بود و روز‌سوم باید دوباره می‌آمدند توی صف می‌ایستادند.» این برنامه کاری اما با تماس یکی از دوستان رضا تغییر می‌کند: «یکی از دوستانم که بعدها مسوول کمیته شد در پاسگاه نعمت‌آباد، زنگ زد و گفت مردم زیر پل ری نفت ندارند و استطاعت مالی‌شان هم آنقدر نیست که بیایند تهران و توی صف بایستند و با سوزاندن چوب و آشغال‌ها، خانه‌هایشان را گرم می‌کنند.» عصر فردا، دیلمانی به‌همراه رییس شعبه نفت با یک‌وانت مزدا می‌روند خلازیر برای بررسی: «واقعا وضع اسفناکی بود، اصلا شما حتی نمی‌توانید تصور کنید که آنجا چه وضعی بود. ما که رفتیم از روی آرم وانت فهمیدند که از شرکت نفت آمده‌ایم، دورمان را گرفتند، هرکسی دستمان را می‌کشید تا سمت خانه‌اش برویم و ببینیم در چه وضعی زندگی می‌کنند. باورش سخت بود، وسط زمستان و آن‌همه گرگ بیابان، اینها بچه‌هایشان را ول می‌کردند برای بازی و شب ممکن بود چندتایی‌شان برنگردند! چنین‌وضعی بود و از همه بدتر مشکل یخ‌زدگی و مرگ!» دیلمانی صبح با مهندس ناطقی که آن زمان از یاران نزدیک نمایندگان امام در مسجد شیشه بوده تماس می‌گیرد و ماجرا را با او در میان می‌گذارد: «دم‌نماز مغرب‌و‌عشاء دیدم یک‌وانت آبی‌رنگ دارد آرام‌آرام و با چراغ‌خاموش به شعبه نزدیک می‌شود. آقایی بیرون آمد و گفت که هزارلیترنفت آماده تحویل است و آدرس داد که از طرف آقای ناطقی آمده. گفتم این نفت برای شعبه ما نیست برای خلازیر است، گفت پس مسوولیت توزیعش با شما.» شبانه با همان وانت می‌روند سمت ری و نفت را توزیع می‌کنند تا صبح نشده: «شاید باورتان نشود، نزدیک بود مردم نفت را بخورند بس که خوشحال شده بودند. عجیب بود، ما هنوز داشتیم نفت توزیع می‌کردیم که یکی‌یکی دودکش‌ها رنگ عوض کردند و از رنگ‌سیاه دود کم شد، بوی سوختن نفت راه افتاد، همه شرکت نفت را دعا می‌کردند، راننده وانت می‌خندید و می‌گفت کسی که باید دعا بشود، شرکت نفت نیست، توی راه است و دارد می‌آید ایران. بعد هم رفت و عکس امام را گذاشت زیر برف‌پاک‌کن. موقعی که داشتیم برمی‌گشتیم، کل ماشین زیر برف فرورفته بود، مردم واقعا مقاومتشان بالا بود.» اولین صلوات دور میدان خاطره سوم، خاطره نقاش ساختمانی است که 10بهمن برای نقاشی تالار «گل» در خیابان انقلاب، حدفاصل اردیبهشت و وصال باید می‌رفته سر کار. طهماسب که این‌روزها 70سالگی را پشت‌سر می‌گذارد و یک‌قاب‌سازی در خیابان مصطفی خمینی دارد، خاطره‌اش را از آن‌روزها با کلی فراموشی و نقطه‌چین به‌یاد می‌آورد: «ما کلا از این وقایع فاصله داشتیم. از دولت‌آباد که خانه پدری‌ام آنجا بود با مینی‌بوس راه می‌افتادیم سمت تهران. کله سحری راه می‌افتادیم و طبیعی بود که کل راه را خواب باشیم. شنیده بودیم که خبرهایی شده، حتی چندبار هم شنیدم که از دولت‌آباد کسی کشته شده در خیابان 24 اسفند، اما راستش من خیلی به این کارها، کاری نداشتم. بی‌سواد بودم و نمی‌فهمیدم که روی دیوارها شعار نوشته‌اند.» به ساختمان موردنظر می‌رسد و دوطبقه بالا می‌رود، تا ظهر داربست‌ها را می‌زند و آماده کار می‌شود: «دم‌ظهر که از نردبان پایین آمدم دیدم روی دیوار دانشگاه تهران، بزرگ با اسپری یک چیزی نوشته‌اند اما نفهمیدم که چی نوشته‌اند اما خب اسم شاه را دیگر آنقدر دیده بودیم که می‌توانستم حدس بزنم نوشته‌اند شاه اما نمی‌فهمیدم که چطور جرات کرده‌اند اسم شاه را برعکس بنویسند. صاحب تالار که ناهار را آورد گفتم دردسر نشه این چیزی که اینجا نوشتن و او از ته دل خندید. گفت که انگار خبر نداری شاه رفته از مملکت.» طهماسب حرصش می‌گیرد از اینکه از وضع شهر بی‌اطلاع است، از اینکه همین‌طور الکی صبح را شب می‌کند و شب را صبح. برای همین در برگشت می‌رود سمت میدان انقلاب امروزی: «دیدم تعداد آدم‌هایی که آنجا در رفت‌وآمدند بیشتر از همیشه است، مثل چله زمستون داشت برف می‌بارید و مردم دست‌هایشان را توی جیب‌ها کرده بودند و دور میدان راه می‌رفتند. مجسمه نبود، عکس‌های شاه این‌طرف‌و‌آن‌طرف پاره شده بود و زیر‌پا بود. یکی آن وسط گفت برای مسافرمون دعا کنید، آقای خمینی دارد برمی‌گردد و برای اولین‌بار شنیدم که دور میدان 24 اسفند، مردم صلوات فرستادند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.