آشنایی با سیاره کوتوله «پلوتو»
سفر به دنیای مردگان
محمدرضا دستورانی
پلوتو هم داستان خود را دارد. هرچند بشر بسیاری از سیارههای منظومه خورشیدی ما را از دوران باستان میشناخت و چندتای دیگر هم پس از اختراع تلسکوپ پیدا شدند، اما پلوتو تا مدتها خودش را از دید مشتاقان پنهان میکرد. زمانی هم که پیدا شد، دانشمندان ورودش را بهعنوان نهمین سیاره منظومهشمسی جشن گرفتند، اما در سال2006 تعریف سیاره عوض شد و پلوتو به همراه چندجرم دیگر، در دسته سیارههای کوتوله قرار گرفتند. البته این تصمیم، پیامدهایی هم داشته است از جمله اعتراض طرفداران و دوستداران این جرم که از این نوع نامگذاری دلخور شدند؛ بهویژه منجمان آماتور آمریکایی. (هرچه باشد پلوتو تنهاسیاره منظومهشمسی بود که یکآمریکایی آن را کشف کرده بود.) ماجرای کشف پلوتو: یک اخترشناس آمریکایی به نام «پرسیوال لاول» در سال1905 برای اولینبار متوجه نشانههایی از وجود یکسیاره جدید شد. وی متوجه شد در مدار حرکت اورانوس و نپتون (که در آن زمان دورترین سیارههای منظومهشمسی بودند)، انحرافهایی به چشم میآید. وی حدس زد ورای نپتون باید سیاره دیگری وجود داشته باشد که جاذبه گرانشیاش، چنین آثاری روی مدار سیارات دیگر بر جای میگذارد. وی حتی در سال1915 مکان تقریبی این سیاره را نیز پیشگویی کرد با اینهمه نتوانست این جرم را کشف کند. اما «کلاید تومبا» در سال1930 توانست با استفاده از امکانات رصدخانه لاول و همچنین پیشبینیهای لاول و اخترشناسان دیگر، این سیاره را کشف کند. یادگاری از اسطورههای باستانی: یکی دیگر از نکات جالب پلوتو این است که تنها سیارهای بود که دختری 11ساله آن را نامگذاری کرد. «ونهتیا بورنی» اهل آکسفورد انگلستان، این نام را انتخاب و به پدربزرگش پیشنهاد کرد. پدربزرگش هم این انتخاب را به مسوولان رصدخانه اطلاع داد. پلوتو نام یکی از خدایان دنیاهای زیرین (دنیای مردگان) در اسطورههای رومی است. البته نام پلوتو برای ما یادآور «پرسیوال لاول» نیز هست زیرا حرفاول و دوم پلوتو، حرفاول نام و نامخانوادگی «پرسیوال لاول» است. مشخصات پلوتو: مدار حرکت پلوتو به دور خورشید بیش از دیگر سیارههای بیضوی است، به همین دلیل فاصله آن از خورشید مقدار ثابتی نیست و بین چهارهزارو437میلیونکیلومتر (29/657واحد نجومی) تا هفتهزارو311میلیونکیلومتر (48/871واحدنجومی) متغیر است. (واحد نجومی، متوسط فاصله زمین تا خورشید است.) هرسال پلوتو (یکدور گردش کامل به دور خورشید) 248سال زمینی طول میکشد. این سیاره کوتوله، دور از دسترس اغلب ابزارهای رصدی قرار دارد و بهترین تصویرهای تهیهشده از آن را نیز تلسکوپ فضایی هابل عرضه کرده است. قمرهای پلوتو: پلوتو پنجقمر شناختهشده دارد که کارون (Charon)، نیکس (Nix)، هیدرا (Hydra)، کربروس (Kerberos) و استیکس (Styx) نام دارند. کارون اولین قمری بود که شناسایی شد. اخترشناسان در سال1978 دریافتند پلوتو قمری دارد که اندازهاش نصف خود پلوتو است. این قمر را کارون نامیدند که در اسطورههای یونانی، مردگان را به دنیای اموات میبرد. از آنجا که اندازه کارون در مقایسه با پلوتو قابلتوجه است، برخی اخترشناسان از مجموعه پلوتو و کارون، با عنوان منظومه دوتایی نام میبرند. پلوتو و کارون، 19هزارو640کیلومتر از هم فاصله دارند، یعنی فاصلهشان از فاصله لندن تا سیدنی هم کمتر است. چرخش کارون به دور پلوتو 6/4روز زمینی طول میکشد. چرخش پلوتو به دور خودش (یکروز پلوتو) هم 6/4روز زمینی طول میکشد. به اینترتیب میتوان گفت کارون در آسمان پلوتو در یک نقطه ثابت میماند و همیشه یکطرفش را به پلوتو نشان میدهد. به این پدید قفل گرانشی میگویند. منظومههای رنگارنگ: پلوتو تا حدودی قرمزرنگ بهنظر میرسد، اما کارون خاکستری است. دانشمندان حدس میزنند دلیلش این است که پلوتو انباشته از نیتروژن و متان است، درحالی که سطح کارون پوشیده از یخ معمولی است. برخی هم حدس میزنند کارون در ابتدای شکلگیری خود، اقیانوس زیرسطحی داشته است اما احتمالا امروزه چنین اقیانوسی نداشته باشد. علاوهبر اینکه صفحه مداری چرخش پلوتو در صفحه چرخش دیگر سیارههای منظومه شمسی قرار ندارد، جهت چرخش پلوتو هم برعکس است؛ یعنی پلوتو از شرق به غرب میچرخد. اما مهمترین اتفاق در شناخت پلوتو و قمرهایش در سال2005 روی داد. در آن هنگام دانشمندان مشغول تهیه تصویرهای تازهای از پلوتو با تلسکوپ فضایی هابل بودند تا کارهای مربوط به ارسال فضاپیماهای افقهای نو را انجام دهند که دوقمر کوچک دیگر آن را کشف کردند که امروزه نیکس و هیدرا نام دارند. فاصله این دوقمر از پلوتو، دو و سهبرابر فاصله کارون تا پلوتو است. دانشمندان قمر دیگری به نام کربروس را نیز در سال2011 کشف کردند که قطرش حدود 13 تا 43کیلومتر است. پنجمین قمر هم که استیکس نام دارد، در سال 2012 پیدا شد. کشف همین قمر بود که باعث شد بحثهای مربوط به سیارهبودن این جرم، یکبار دیگر رونق بگیرد. برخی بر این باورند این چهارقمر آخر هم در اثر همان برخوردی پدید آمدند که کارون را به وجود آورد، اما جاذبه گرانشی شدید قمر بزرگتر، آنها را تا حدودی از پلوتو دور کرده است. ویژگیهای مداری: مدار حرکت پلوتو به دور خورشید بهشدت بیضی است، به همین دلیل، فاصله آن تا خورشید مقدار مشخصی نیست و ممکن است کم یا زیاد شود. فاصله پلوتو از خورشید در دورترین نقطه ممکن است بیش از 49برابر فاصله زمین تا خورشید شود. 248سال زمینی طول میکشد تا پلوتو یکبار به دور خورشید بگردد و 20سال از این مدت فاصلهاش تا خورشید، کمتر از فاصله نپتون تا خورشید میشود و فرصت کمنظیری را برای اخترشناسان فراهم میآورد تا به بررسی این جرم سرد، کوچک و دور از خورشید بپردازند. پلوتو در سال1999، مدار سیاره نپتون را قطع کرد و پس از آنکه به مدت 20سال هشتمین سیاره دور از خورشید بود، به دورترین سیاره از خورشید در بین سیارههای منظومه شمسی تبدیل شد و بعدها هم که همین مقام سیارهبودن را از دست داد و سیاره کوتوله نام گرفت. ترکیب شیمیایی اتمسفر: متان و نیتروژن میدان مغناطیسی: هنوز معلوم نیست که پلوتو میدان مغناطیسی دارد یا خیر، اما از روی اندازه کوچک آن و همچنین سرعت کم چرخش آن، حدس میزنند احتمالا این سیاره میدان مغناطیسی ندارد یا اگر هم دارد، بسیار ضعیف است. ترکیب شیمیایی: مخلوطی از 70درصد سنگ و 30درصد آب یخزده ساختار درونی: احتمالا هستهای از جنس سنگ دارد که جبهای از جنس آبیخزده آن را دربر گرفته است. یخهایی از جنس متان و نیتروژن هم سطح آن را پوشاندهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.