آیا خطری خزانه ژنتیک ما را تهدید میکند؟
حرکت در مسیر شفاف و علمی
سیدحمید جمالالدینی ،پزشک، متخصص ژنتیک پزشــکی
مدتی است که موضوع انتشار خبر جمعآوری نمونههای ژنتیک و ارسال آن به خارج از کشور در رسانهها، جلبتوجه میکند و ناخودآگاه باعث میشود انسان به دو واقعه تاریخی نگاه بیندازد: از یکسو به مفهوم غربزدگی «جلال آلاحمد» با همان مفهوم «زدگی» به معنای عام آن (یعنی وادادگی) و از سوی دیگر، به تجربه برخورد با ویدیو در سالیان دور. امروز میتوان بخشی از این نگاه را بهصورت «سفید- سیاه» در رسانههای مختلف در مورد پدیده زیستفناوری مشاهده کرد. اما آنچه مهم است، بازبینی یک پدیده علمی در شرایط علمی است، نه فضای رسانهای و آن هم بهصورت مجازی. علم نوین ژنتیک آمده است تا در کنار تغییر سبک زندگی به روش نوین و نیز از طریق پایش هزینههای روزافزون درمان بهصورت درمان هر فرد مبتنی بر استعدادهای وی به مردم دنیا کمک کند، به این معنا که استعداد، عاملی برای حرکت یا عدم حرکت به سمت ابتلا به یک بیماری یا درمانشدن با دریافت یک داروی خاص است. این پدیده را امروزه ما با عنوان پزشکی فردی یا پزشکی شخصی میشناسیم که توجه به آن امری اجتنابناپذیر است. ایران با وجود قومیتهای مختلف و منابع ژنتیکی متنوع، بازار مصرف مناسبی برای بسیاری از داروهای جدید و روشهای درمانی نوین است، اما متاسفانه جامعه علمی ما به این فناوری روز و امکان بهرهبرداری اقتصادی از آن، توجه کافی ندارد زیرا در این علم بهمنظور بررسی استعداد افراد، نیازمند مقایسه تغییرات ژنتیکی افراد به دوصورت مبتلا و نرمال هستیم. به عبارتی برای بیان نقش این تغییرات ژنتیکی در هر فرد باید آن را با جمعیت نرمال (فاقد بیماری) آن کشور و قومیت مقایسه کنیم تا بتوانیم تلفیقی از این تغییرات و نقش آن بهصورت طبیعی یا غیرطبیعیبودن، عامل یا همراهبودن بیان کنیم که خود نیازمند جمعآوری نمونهها و بررسی ژنتیکی آنها بهصورت بانکهای زیستی در ابتدا و مقایسه آن با اطلاعات بالینی افراد بهصورت آنچه در پرونده سلامت آنها میبینیم، است. در سالهای گذشته برای تشخیص بعضی از بیماریها بهویژه بیماریهای نادر و حتی در بعضی موارد بیماریهای شایع، نمونهها به خارج کشور ارسال میشد که منجر به تشخیص نوع بیماری در یک خانواده و اقدام لازم برای پیشگیری از ابتلا یا تولد نوزاد دیگر با همین ویژگیها در اعضای دیگر خانواده میشد که بیشتر مورد استفاده مشاوران ژنتیک برای مشاوره در تولدی دیگر بود. ولیکن در آیندهای نزدیک این تشخیص و بررسی استعداد (شاید در تطبیق با طب سنتی) براساس هر فرد، نیازی غیرقابلانکار در روشهای جدید درمانی و بهداشتی است که کشورها برای کاهش هزینههای هزارانمیلیاردی مصرف دارو (پاسخ یا عدم پاسخ به یک داروی خاص) و درمان راهی جز استفاده از این علوم نوین ندارند. تجربه نشان داده است در کشورهایی مثل روسیه که دغدغههایی در این زمینه داشتند، قانون ممنوعیت ارسال نمونهها را در سال2007 تصویب کردند، اما چند ماه بعد از آن، با خروج و ارسال نمونهها به خارج موافقت کردند ولی این بار ارسال نمونهها با مدلی هوشمندانه، یعنی هنگام ارسال نمونه، علت استفاده از نمونه (مثلا درمانی یا تحقیقاتی)، مشخصات بیماران، مرکز ارسال و دریافت نمونه و اقدامات انجامشده روی آن اخذ میشود و کشور، هوشمندانه با رعایت مسایل گوناگون در این خصوص عمل میکند. از سوی دیگر، اتحادیهای با محوریت استرالیا و کشورهای اروپایی قوانینی را وضع کردند که کشورهای عضو آن، حق سوءاستفاده از اطلاعات نمونههای ارسالی را برای تولید سلاح بیولوژیک و شیمیایی نداشته باشند. علاوهبر این، قوانین سختگیرانهای را نیز در مقابل واردات وضع کردند تا نمونههای وارداتی کنترل شود. این بدان معناست که ما باید با نگاهی منطقی و عالمانه در عین حال زیرکانه با تشریک مساعی نظرات منتقدان و موافقان ارسال نمونه با یک برنامه علمی در این موضوع به دور از افراط و تفریط و بازیهای سیاسی حرکت کنیم. در این بین ذکر چند نکته مشترک ضروری است: اول آنکه استفاده از دستاوردهای نوین علم ژنتیک در تشخیص و درمان بیماریها و پاسخ به داروها و کاهش بار هزینههای درمان، امری اجتنابناپذیر است، اما برای اینکه از مصرفکنندگی کشورمان در این حوزه جلوگیری شود، باید از رفتار بدون برنامه و کورکورانه خودداری کرد، بهویژه آنکه این دستاوردها، بر مبنای اطلاعات ژنتیکی کشورهای دیگر تنظیم شده است. به همین دلیل باید پاسخی علمی و برنامهای جامع در این زمینه تدوین کرد. ثانیا برای ارسال نمونهها باید از تجربه کشورهای دیگر درس گرفت چرا که در سالیان دراز، نمونههای بسیاری را از مناطق مختلف کشور، برای بیماریهای مشابه ارسال کردند و بعد از گذشت چندین سال، هنوز به دانش و فناوری لازم دست نیافته و نتوانستند آن تستها را در داخل کشور انجام دهند. پس ما با توجه به این تجربهها، باید هوشمندانه و براساس نیاز و اولویتها عمل کنیم بهطوری که همزمان با استفاده از تکنولوژی در داخل، با پایش و مقایسه جوابهای ارسالی، بتوان بعد از مدتی کم، نیاز به خارج از کشور را به حداقل ممکن رساند. ثالثا سیاستگذاران سلامت بهمنظور کاهش هزینهها باید دستاوردهای ژنتیک را در نظام پیشگیری و تجویز داروها و نوع استفاده از روشهای درمانی به کار گیرند تا بتوان زمینه توسعه آن را در کشور فراهم کرد. در کنار آن اجبار برای راهاندازی مخازن ژنی استاندارد که محلی برای تطبیق یافتههای ژنوتیپی با فنوتیپی (بالینی) در کلیه مراکز درمانی (حداقل در مراکز استانها) امری اجتنابناپذیر است تا بتوان در صورت انتقال تکنولوژی از این منابع بهمنظور پاسخدهی مطلوب استفاده کرد. رابعا باید بدانیم این نمونهها میتوانند همچون شمشیر دولبهای باشند که در کنار استفادههای مفید آن، سوءاستفاده آن نیز باید مورد توجه قرار گیرد، ولی سازوکار آن، انباشتگی آن در صندوقهای دربسته یا ارسال بهصورت کورکورانه نیست. در پایان امید است با توجه به ورود تکنولوژیهای جدید در این علم همچون انجیاف (نسل جدید دستگاههای آنالیز ژنومی) در صورت استفاده صحیح و عالمانه در کنار تربیت افراد آموزشدیده، بتوان نقشی در این بازار ایفا کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.