|

درباره ارزیابی ژنتیکی

بایدها‌‌و‌نبایدها

رضا اسداللهی .متخصص ژنتیک پزشکی دانشگاه زوریخ

پس از اتمام پروژه ژنوم انسانی در سال2003 که به تعیین توالی بخش عمده ماده ژنتیکی انسان منجر شد و ‌به‌دنبال ابداع روش‌های پیشرفته ارزیابی ژنتیکی به‌ویژه توالی‌یابی نسل جدید، علم پزشکی درحال ‌گذار به استفاده هرچه بیشتر از اطلاعات ژنتیکی نهفته در سلول‌های بدن جهت مراقبت‌های بهداشتی و درمانی است. در کنار دستاوردهای مهمی که استفاده از این اطلاعات، در گسترش علم و مدیریت موثرتر بیماری‌های مختلف به ارمغان آورده و آینده امیدوارکننده‌ای که برای علم پزشکی رقم زده است، پیچیدگی و حساسیت بالایی درمورد اطلاعات ژنتیکی به‌ویژه از دومنظر وجود دارد: نخست آنکه، تفسیر صحیح و دقیق این اطلاعات جهت استفاده در تشخیص یا درمان بیماری‌ها، نیازمند دانش تخصصی، تجربه و گاه مشورت‌های بین بخشی است که باید با مشاوره و درنظرگرفتن تمامی علایم بیمار و نتایج دیگر آزمایش‌ها همراه باشد. با وجود این، نظیر آنچه برای سایر ارزیابی‌های پزشکی نیز محتمل است، اگر در مورد یافته‌هایی ژنتیکی، شواهد علمی کافی در دسترس نباشد، امکان اظهارنظر قطعی و کاربردی وجود نخواهد داشت. منظر مهم دیگر، سطح محافظت از اطلاعات ژنتیکی به‌عنوان اطلاعات منحصربه‌‌فرد شخصی است که البته حاوی داده‌های مهم خانوادگی و نژادی نیز هست، بنابراین آگاهی همگانی از پتانسیل اطلاعات ژنتیکی و همین‌طور وجود راهکارهای حقوقی و اخلاقی برای تضمین محرمانه‌ماندن این اطلاعات و جلوگیری از سوءاستفاده احتمالی از آنها ضروری است. در سال‌های‌اخیر در کنار روش متداول انجام ارزیابی ژنتیکی در مراکز پزشکی، نوع دیگری از این ارزیابی ژنتیکی با‌عنوان عرضه مستقیم برخی آزمایش‌های ژنتیکی به مصرف‌کننده ممکن شده که برخی از شرکت‌ها در رسانه‌هایی مانند اینترنت، تلویزیون و... اطلاع‌رسانی کرده و درباره آن تبلیغ می‌کنند که توسط برخی شرکت‌ها واکنش‌های متفاوتی را به همراه داشته است، اما نکته قابل ‌تامل در مورد این شرکت‌های ارایه‌دهنده آزمایش‌های ژنتیکی مرتبط با سلامت نظیر «23andme» (23 و من، اشاره به 23جفت کروموزوم انسان)، این است که آنها دربسیاری از موارد نمی‌توانند اطلاعات دقیقی درباره سلامت افراد تست‌شده ارایه دهند و تنها احتمالاتی را براساس پژوهش‌های‌ منتشرشده گزارش می‌کنند که البته قطعیت آنها ممکن است اثبات نشده باشد. درنتیجه نه‌تنها نمی‌توانند کمک موثر بهداشتی یا درمانی به مراجعه‌کنندگان خود ارایه دهند، بلکه باعث سردرگمی نیز خواهند شد. از طرف دیگر همواره احتمال درز اطلاعات ژنتیکی افراد از این شرکت‌ها نیز مطرح بوده و به‌همین‌دلایل است که این شرکت‌ها، مخالفان عمده‌ای در همه کشورها به‌ویژه بین متخصصان ژنتیک پزشکی دارند. به‌این‌ترتیب منطقی است که هرنوع ارزیابی ژنتیکی تنها در مراکز معتبر درمانی یا پژوهشی و تحت‌نظر متخصصان صورت گیرد تا هم از این اطلاعات به نحوه مناسب محافظت شود و هم تفسیر علمی صحیح از آنها صورت گیرد. خوشبختانه به‌دلیل وجود مراکز معتبر ژنتیک پزشکی، این امکان در ایران نیز وجود دارد و درصورتی که انواع خاصی از ارزیابی ژنتیکی در دسترس نباشد، از طریق همکاری‌های پزشکی یا پژوهشی بین متخصصان مراکز داخل و خارج کشور، میسر خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.