به همه مدعیان درمان، اعتماد نکنیم
کاهنان معبد ژنتیک
کاوه بقایی . پژوهشگر دانشگاه علومپزشکی شهید بهشتی
از روزگار کلدانیان و تمدن بابل و شاید پیش از آن، پیشگویی و خبر از آینده به فرهنگ عمومی جوامع مختلف راه یافته است. بشر در ابتدا بهدلیل ترس از عوامل گوناگون طبیعت، خطرات و بیماریها و نبود اطلاعات کافی و بهدنبال آن قدرت تجزیهوتحلیل محدود، قادر به توصیف و پاسخگویی به تمام وقایع موجود در زندگی خود نبود. از اینرو بسیاری از مسایل از جمله بیماریها را با عوامل غیرواقعی مرتبط میدانست، چنین بود که بیماری صرع را ناشی از نفوذ ارواح ناپاک به بدن بیمار میپنداشت. به دنبال چنین باورهایی، بازار سحر و جادو برای مبارزه با این ناپاکیها شکل گرفت و از سویی دیگر، با رواج این بازار، گروههایی بهعنوان پیشگو و کاهن شکل گرفتند و تا آنجا پیش رفتند که به گواه تاریخ، کاهنان در تمدن سومری بسیار نفوذ داشتند. از آنجا که اعتبار و موقعیت اقتصادی این پیشگویان و کاهنان در گرو تبلیغ پیشگویی و بهدنبال آن سحر و جادو بود، این گروه بسیار تلاش کردند باور مردم درباره سحر و جادو را استوار و ریشهدار سازند. این وقایع تا سدههای اخیر در جوامع مختلف بشری مشهود بود. با گذشت قرنها و هزارهها، با پیشرفت علم و دانش و گردآوری انبوه دادهها، دانش بشری توانست در بسیاری از موارد، بهویژه در زمینه پزشکی در جلوگیری یا بررسی احتمال ظهور بیماریها نقش بسیار مهمی ایفا کند. در این مسیر، علم ژنتیک، یکی از علوم پیشرو در زمینه تشخیص بسیاری از بیماریها و تعیینکننده خطمشی درمانی در برخی بیماریها شد. بیماری سرطان یکی از مهمترین بیماریهایی است که سعی میشود با استفاده از علم ژنتیک،از پیش از بروز آن جلوگیری کنند. در برخی انواع سرطانها که احتمال ارثیبودن آنها وجود دارد، میتوان در شرایطی که افراد مختلف یک خانواده به آن مبتلا هستند، با در نظرگرفتن معیارهای خاص و با مراجعه به مراکز خدمات ژنتیکی و تعیین توالی ژنهای مشخص، تعیین کرد که فرد موردنظر حامل ژن بیماریزا است یا خیر و درصورت نیاز، برای او اقدامات پیشگیرانه انجام شود که البته این اقدامات تنها برای افرادی با خطر بالای ابتلا به سرطان تجویز میشود، اما بسیاری دیگر از انواع سرطانها یا بیماریهای دیگر نیز وجود دارند که دارای الگوی چندعاملی هستند و تنها حضور یا نقص یک ژن نمیتواند به پیشبینی ابتلای سرطان در این افراد کمک کند. در این نوع بیماریها، دهها یا صدها ژن در کنار عوامل مختلف محیطی و غیره در ایجاد فرآیند ابتلا به بیماری نقش دارند و بنابراین متخصصان ژنتیک نمیتوانند به یک پیشبینی حتمی و قطعی از شانس بروز سرطان یا دیگر بیماریها در این افراد برسند. با توجه به تمامی این اطلاعات، در اخبار و رسانهها دیده میشود که برخی شرکتها بدون در نظر گرفتن این واقعیات و تنها به سبک و سیاق کاهنان باستان، به سادهسازی این مسایل میپردازند که با ارایه قسمتی از بزاق یا قطرهای خون میتوانند به پیشگویی سرطانها و دیگر بیماریها که ممکن است در آینده به آن گرفتار شوید، بپردازند. بهعنوان مثال در برخی رسانهها محصولات و خدمات شرکتهایی تبلیغ میشود که معتبرترین موسسات استاندارد جهانی، همچون سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) آنها را فاقداعتبار تشخیص دادهاند. در این تبلیغات از فرد خواسته میشود که یک نمونه ژنومیک خود (به صورت بزاق یا قطره خون) را بفرستد و از اوضاع و احوال سلامتی خود یا احتمال ابتلا به بیماری خطرناک در آینده باخبر شود. این تبلیغات از دو جنبه علمی و اجتماعی میتواند مورد بررسی قرار گیرد. از نظر علمی، محصولاتی را که توسط مراجع شناختهشده همچون سازمان غذا و داروی آمریکا تایید نمیشوند نمیتوان در زمینه سلامت و درمان مورد استفاده قرار داد. بخش دوم، مربوط به زمینه اجتماعی و در واقع امنیت اجتماعی است. بسیاری از صفات یک شخص از روی ژنوم فرد قابل تشخیص است، از اینرو یک نمونه ژنتیکی به راحتی میتواند برای تعیین هویت افراد و حتی استعداد ابتلای این افراد به برخی بیماریها یا مقاومت آنها در برابر داروها مورد مطالعه قرار گیرد. حال ممکن است از این اطلاعات بهطریقی، علیه خود فرد یا از آن بهعنوان ابزار تجاری استفاده شود و در صورتیکه این دادههای ژنتیکی بهصورت فامیلی و خانوادگی در اختیار شرکتها قرار گیرد، میتوان اطلاعات دقیقتری را از آن استخراج و صفات بیشتری را با دقت بالاتری مشخص کرد. در نهایت باید گفت که ژنوم یک فرد، حاوی تمامی اطلاعات یک فرد است، به بیان دیگر بسیاری از خصوصیات یک فرد توسط ژنومش مشخص میشود، از اینرو بهتر است این اسرار به مکانی ناشناخته و نامطمئن انتقال داده نشود و این آزمایشها، فقط با مشاوره و معرفی متخصصان علوم ژنتیک به مقاصد معلوم و در آزمایشگاههای معتبر انجام پذیرد. در غیراینصورت پیشگوییهای کلی و غیرتخصصی، نه فقط مشابه فعالیت پیشگویان اعصار پیشین است، بلکه میتواند علاوهبر تحمیل هزینه بر افراد، اهداف غیرعلمی را نیز دنبال کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.