روایت «تورج اصلانی» از اولین تجربه فیلمسازیاش
«جینگو» محصول شرایط بغضآگین
فرانک آرتا
تورج اصلانی، یکی از فیلمبرداران خوشآتیه و خلاق سینمای ایران است که وارد حیطه کارگردانی هم شده است. فیلم «جینگو» محصول شرایطی است که اصلانی آن را تجربه کرده، ضمن اینکه از نوع فیلم مشخص است این کارگردان نوگرا در جستوجوی ناشناختههاست. ضمنا او تنها فیلمبردار سینمای پس از انقلاب است که دوستاره سینما قبل از انقلاب بهروز وثوقی و ناصر ملکمطیعی مقابل دوربین او به ایفای نقش پرداختهاند. به مناسبت اکران فیلم «جینگو» در گروه هنروتجربه با تورج اصلانی به گفتوگو نشستیم:
فیلم «جینگو» نشان داد که در سینما در جستوجوی دنیایی تازه و نوجویانه هستید. بههرحال این نوجویی در فیلمبرداری من هم دیده میشود. «جینگو» فیلمنامهای داشت؟ خیر. در واقع یکسری هذیانهای شخصی بود که به کمک عواملی مانند بازیگران بروز پیدا کرد. یعنی در لحظه ساخته شد؟ بله. چرا؟ سوال این است که چرا فیلمنامه مینویسیم؟ چرا فیلمساز فیلمنامه مینویسد؟ چند دلیل دارد؛ فیلمنامه نقشه راه است، راهی که قرار است جمعی طبق نقشه آن را طی کنند. اما وقتی فیلمنامه نوشته میشود، چه خاصیتی دارد؟ عرف سینما این است که فیلمساز فیلمنامهای دارد یا مینویسد و برمبنای آن سرمایه و نیرو جذب میکند تا فیلمش را بسازد. اما قرار نبود فیلمنامهای بنویسم و به دست کسی بهعنوان تهیهکننده یا سرمایهگذار بسپارم یا با دلبریکردن بخواهم دل او را به دست بیاورم تا با سرمایهگذاریاش، فیلمم را بسازم. برای آدم رهایی مانند من، فیلمنامه بیشتر از اینکه خدمت کند آسیب میرساند. از چه نظر؟ از این نظر که فیلمنامه جلوی کشفیاتم در لحظه و لذتم در جستوجوی ناشناختهها را میگرفت و مجبور میشدم به شیوه کارمندی فیلم بسازم. درحالیکه در طول فعالیت هنریام نه اینگونه فیلمبرداری کردهام و نه مایلم اینگونه فیلم بسازم. بنابراین لذتی که در لحظه با دوربین، صدا و بازیگر میبرم را فدای کاغذبازی نکردم. با این نگاه چگونه روند ساخت فیلم پیش رفت؟ از روز اول شاکله کلی فیلم در ذهن من شکل گرفت. ولی در مسیر ساخت دستخوش تغییراتی هم شد. در شکل کلاژگونهای که به این فیلم داشتم دنبال کشف در لحظه بودم که طبعا به بداهه نیاز داشت. بنابراین تصمیم گرفتم تعدادی فیلم کوتاه بسازم که بعد به کمک تدوین و جادوی سینمایی آنها را به هم وصل کنم تا قصه بلندی گفته باشم. البته مجموعهای قصه داشتم و نه یک قصه واحد. با این نیت فیلم را کار کردم و فیلمنامه فیلم بعد از تدوین اولیه شکل گرفت. چگونه فیلمبرداری کردید؟ برمبنای عکسها و پلانهایی که گرفتم قصه گفتم. البته پلانها و سکانسها، رگههایی از قصه و روایت در درون خود داشتند، که بعدا به کمک تدوین این وحدانیت شکل گرفته و فیلمنامه کامل شد. «جینگو» برای من کشف بود؛ کشف محیطی که چقدر میتوانم رهایی را تجربه کنم. درعینحال به این رهایی انسجام داد. البته انسجام این رهایی برایم خیلی مهم بود. شاید اگر در آینده بهعنوان فیلمنامهنویس، فیلمنامهای بنویسم، ترجیح میدهم چاپ شود تا ساخته شود. چون لذتم را در زمان نگارش آن بردهام. آیا در مقام فیلمبردار ترجیح میدهید که فیلم، فیلمنامه داشته باشد؟ بستگی دارد. اگر فیلمسازی صاحبسبک و مولفه خاصی باشد ترجیح میدهم فیلمنامه داشته باشم. اما اگر از فیلمساز تجربهگرا باشد ترجیح میدهم برمبنای ایده بهدنبال کشفیات بروم. مثلا وقتی با بهروز افخمی کار میکنم ترجیح میدهم فیلمنامه کاملش را بخوانم. چون ایشان سینمای کلاسیک را خوب میشناسد و میداند چطور نقشه راه را به جمع بدهد که در مسیر قرار بگیرند. ولی در کنار فیلمساز دیگری مانند آقای قبادی، فیلمنامه آسیب میرساند، چون جلوی خلاقیت و کشفهای شخصی او و من را میگیرد. وقتی جستوجو میکنید، دنبال چه هستید. هدفتان چیست؟ هدف برای دنیای هنر و یکهنرمند، برونریزی انباشتههای فکری است. من به چیزهایی فکر میکنم و میخواهم در قالب اثر هنری آنها را بیرون بریزم که میتواند عکس یا فیلم باشد. حال، اگر این برونریزی نظرهای موافقی جلب کند، مخاطب دارد و اگر نداشته باشد، کاملا اثری شخصی محسوب میشود. به نظرم «جینگو» در بازتابهایی که دیدهام فردی نبوده چون از جمعی صحبت میکنم که همه در آن قرار گرفتهایم و در کلانشهری مانند تهران زندگی میکنیم. چیزهای مشترک بسیاری را میشناسیم و تیترهای مشترکی بهعنوان شهروندان یک شهر داریم. ارتباط میان این سوتیترها باعث میشود بعد از آن برونریزی، مخاطبم را پیدا کنم. پس منحصرا فیلمسازی را دنبال نمیکنید؟ چرا، دنبال میکنم. یعنی این شکلی؟ بله. اما نهاینکه فیلم بدون فیلمنامه نسازم. فیلم بعدیام را با فیلمنامه کار میکنم. الان، پروانه ساخت فیلم بعدیام را گرفتهام. اما فیلمنامه آن را هم به صورت کارگاهی نوشتهام. ایدهای داشتم که برمبنای آن به لوکیشن رفتم و با بازیگرها تمرین کردم و در دل تمرینها، متن و دیالوگها را پالایش کردم. یعنی خود مسیر فیلمنامهنویسی هم برایم جذابیت دارد. عصاره و نطفه کار مهم است و اینکه در بارورکردن این نطفه چه افرادی دخیل هستند. البته مراقبتهای بعد از آن هم اهمیت دارد و باید درست مدیریت کنیم تا دچار سقطی نشویم. ایده، شالوده هر اثر هنری است. اما اینکه ایده چطور گسترش پیدا کند مهم است. به قول هیچکاک مهم نیست درباره «چه» موضوعی صحبت میکنیم، بلکه مهم این است که موضوع را «چگونه» نشان میدهیم. وقتی میگویید در لحظه فیلم ساختید، فکر نمیکنید در این مسیر خواهناخواه بسیاری از ایدهها در فیلم هدر میرود؟ خب، بستگی دارد. سینمای کلاسیک و غیرکلاسیک داریم که ژانرهای مختلف را دربرمیگیرد. بهنظرم، در سینمای کلاسیک، تا زمانی که سینما کاملا صنعتی نشود، ساختن فیلم کلاسیک «لکنتی» بیش نیست. منظورتان در سینمای ایران است؟ بله. در سینمای ایران ساختن فیلم کلاسیک مانند لکنت است. مثل کسی که کت و شلوار پوشیده اما همراه با گیوه. پس در این صورت یعنی اصغر فرهادی، سینما را دچار لکنت کرده است؟ مایل هستم هیچ اسمی نبریم. من نگاه اورجینال را تجربه میکنم و این نگاهم شخصیتر است. آیا همین نگاه اورجینال شما یکشبه بهوجود آمده؟ طبیعتا ممارست میخواهد. برخی معتقدند بهراحتی میتوانند فیلمی با موقعیت «جفنگ» بسازند؟ خودم اعتراف میکنم که فیلمم هذیانگویی است. سینما به جفنگ بیشتر از حرفهای جدی نیاز دارد. بهعنوان هنرمندی که سالها کار جدی کردهاید و توانایی خود را در بخش فنیوهنری، سینما، عکاسی، فیلم کوتاه و فیلمبرداری، به اثبات رساندهاید، مسلما میتوانید صاحب «کارتسفید» شوید تا درباره موقعیتهای جفنگ هم فیلم بسازید. اما در سینمای امروزی غرب نسخههای بهتری هم در این زمینه خاص ساخته شده؛ مثل فیلمهای تارانتینو. نظرتان چیست؟ من میگویم دنبال یک نگاه خاص از نوعی دیگر هستم. اگر شما میگویید جفنگیات من طعم کارهای تارانتینو را میدهد، لابد توانسته آنقدر جفنگیات را کنار هم درست بچیند که از نوع تارانتینویی شود. این نگاه دو رویه دارد. یکی همان رهایی است که شما دنبالش هستید و دیگری که خطرناک بهنظر میرسد؛ دامنزدن به تنبلی و بیدانشی جوانان جویاینام... . این مدل فیلمساختن، مانند این است که راننده رالی را در خیابان رها کنید. راننده رالی خوب، هم بلد است که از کوه و دشت عبور کند و هم به اصول رانندگی در شهر وارد است و میداند چطور رانندگی کند. حالا، همان ماشین را به دست کسی بدهید که گواهینامه ندارد. در 10متر اول تصادف میکند. بنابراین، اگر جوان بدون پشتوانه وارد چنین دنیایی شود، سرش به دیوار خواهد خورد. اما هیچکس نمیتواند به کسی بگوید این کار را نکن. هرکسی اینگونه فیلم بدون پشتوانه بسازد، سرش به دیوار میخورد. به قول فروغ میگوید من هیچگاه این جمله را نمیفهمم که میگویند همیشه سنگ سر میشکند. من تا سرم به سنگ نخورد و نشکند آن درد را نمیفهمم. یعنی شما به تجربه اعتقادی ندارید؟ چرا اتفاقا در حال تجربه هستم. منظورم انتقال تجربه است. وگرنه همه در زندگی درحال تجربهکردن هستیم. شما وقتی فیلمی را میسازید این تجربه را به اشتراک میگذارید وگرنه میتوانید در خانه بهتنهایی حاصل کارتان را ببینید؟ من به کسی نمیگویم این راه را برود یا نرود. اما این نکته واقعیت دارد... . شما میتوانید بهعنوان یک تحلیلگر مثال بزنید که 30سال سینمای ایران عباس کیارستمی را پس زد، بااینحال عباس کیارستمی در جهان درخشید. خیلیها خواستند مانند کیارستمی فیلم بسازند، ولی نشد. عباس کیارستمی یک امضا و برند است. اگر او با دوربین از مورچهها فیلم میگیرد، یک دنیا تجربه پشت این کار وجود دارد و میتواند آن را منتقل کند. من هم منظورم همین است. شما اگر این فیلم را ساختهاید به این دلیل است که قبلا در جایی دیگر حضوری موثر داشتید... . بله. حال اگر کسی فیلم «جینگو» را میبیند و فکر میکند هر زمان که از مادرش قهر کرد میتواند برود و چنین فیلمی بسازد، او آسیب میبیند نه من. وظیفه شماست به مخاطب هشدار بدهید که ضرر در انتظار تو است اگر بیتجربه باشی. باید بگویید با بیتجربگی و بیدانشی نمیتوان چنین کلاژی ساخت. مثل این که دانشجویی در دانشگاههای هنر تابلوی کوبیستی خلق میکند، اما هنوز اصول اولیه طراحی را بلد نیست. درصورتیکه پیکاسو آنقدر طراحی کرد که به تجربه کوبیسم دست یافت. پیکاسو جمله زیبایی دارد. میگوید وقتی ششساله بودم بهخوبی رافائل طراحی میکردم و وقتی 70ساله شدم، دوست داشتم مانند بچهای ششساله طراحی کنم. اصلا فیلم «جینگو» محصول چه شرایطی بود؟ سوال مهمی است. فیلم در اوج سختگیری دوره آقای احمدینژاد تولید شد. در موقعیتی که دنیا ما را پس زد و در تحریم بودیم و خودمان هم در داخل همدیگر را پس میزدیم. «جینگو» محصول شرایطی بغضآگین بود که طی کردیم. در این دوران شرایطی را که بهعنوان شهروندان یک شهر لمس کردهام، در فیلم بازگو کردم. به دوستان گفتهام اگر چنین کاری میکنم درانتها میخواهم خودم را سرگرم کنم و به خودم زمان بدهم ریشهای که در این خاک دارم را نخشکانم. آن زمان در موقعیتی قرار گرفتم که ممنوعالکار و ممنوعالخروج شدم. در این موقعیت چند راه داشتم؛ اول اینکه به اپوزیسیون تبدیل شوم، که اصلا کار من نیست. کار من هنر است نه سیاست. دیگر اینکه به آن طرف مرزها بروم که بازهم کار من نیست. چون اعتقاد دارم حرف خانه به همسایه ربطی ندارد. من ممنوعالکار بودم. اما دوسال در این مورد مصاحبه نکردم. البته بهدلیل ترس نبود. چون دنیا از من استقبال میکرد. باور من این است که اینجا ریشه دارم و اینجا باید ثمر دهم. اگر هم هجرتی میکنم و دور دنیا را میگردم باید به همینجا برگردم و ثمرم اینجا باشد. آدمهایی که از این ریشه پرستاری میکنند؛ اول پدر و مادر و خانوادهام، بعد هممحلهایها و همشهریهایم و بعد مردم مملکتم هستند. اینها از این درختی که کاشته شده سهم دارند. در آن شرایط دوربین را روشن کردم و مشاهداتم را در تهران گرفتم. «جینگو» برای من برونریزی مقطعی بود و سعی کردم ثمر هم بدهم. حال این ثمر نه گیلاس است و نه زردآلو، اما در عین حال، همه طعمی دارد. میکس چندمیوه است. درخت فیلم من یعنی «جینگو»، محصولش طعم چندگانه دارد. شاید فیلم دومم طعم خالصتری بگیرد. ته همه اینها این است که فلسفه نگاه من به جهان این است که خیاموار به زندگی نگاه کنم. در انتهای فیلم هم میگویم «بیخیال». اگر بیخیال نشویم نگرانیها زیر پوست به عفونت چرکین تبدیل میشود. اگر بیخیال نشویم همه نسبت به هم گارد میگیریم و تبدیل به دوست و دشمن میشویم. همان چیزی که در جامعه ما باب شده و امیدوارم روزبهروز کمتر شود. چگونه به ترتیب ایدههای فیلم رسیدید؟ محوریت ایده از روز اول با جوانان بود. ارتباط آنها با شهر تهران، با کلونیهای درونی خودشان و مواجههشان با خانواده؛ که در تدوین، بخش مواجهه با خانواده را کمرنگ کردم. چرا؟ چون این بخش خیلی جدی بود و نمیخواستم فیلم عبوس شود. البته هنگامه قاضیانی خیلی زحمت کشید و 27روز جلوی دوربین من بازی کرد. درحالیکه در تدوین نهایی فقط یکسکانس از بازی او بود. بهنظر میرسید اگر همان سکانس را هم نمیگذاشتید، به کلیت فیلم ضرر نمیرساند؟ در ابتدا نظرم بر این بود در تلاقی جوان با مادر، دنیای مادر شناخته شود. سکانسهای بسیار درخشانی از بازی خانم قاضیانی داریم که در فیلم دیگری نیست. اما در آینده از این راشها در فیلم دیگری استفاده خواهم کرد. الان اگر 30درصد فیلمبرداری کنم با توجه به راشهایی که دارم فیلم بعدیام هم تمام میشود. چون دو قصه گفتهام. خانم قاضیانی به این کار اعتراض نکرد؟ خیر. برایم خیلی عجیب بود که وقتی ایشان فیلم را دید پیشنهاد کاملا منتقدانه داد و همچون شما گفت اگر این سکانس را حذف کنی فیلم خالصتر میشود. معمولا هیچ بازیگری در سینمای ایران این روحیه را ندارد. بیشتر میگویند چرا کلوزآپهای من را نگذاشتهای؟ فیلم با ممیزی مواجه نشد؟ به ممیزی فکر نمیکنم و خیلی درگیر آن نیستم. چون فیلم را با هزینه خودم ساختم و دست آخر بگویند اکران نکن، اکران نمیکنم. مگر پول نفت وارد فیلم «جینگو» شده که بخواهم پاسخگو باشم؟ کسانی که با درآمد نفت، فیلم میسازند پاسخگو نیستند، حالا چرا من بهدلیل فیلمی که با هزینه خودم ساختهام باید پاسخگو باشم؟ وظیفه من این است که اثری را تولید کنم. اگر هیچجایی در انتظار اثر من نیست مهم نیست. ولی قرار نیست تولید نکنم. کارم را تولید میکنم و در زیرزمین خانهام نگه میدارم تا زمانش برسد. به این شک ندارم. یکروز حرفی زده میشود، یک روز مانده به اکران فیلم، وزارت ارشاد به سکانس ورقبازی ایراد گرفت و گفت نباید در فیلم باشد. گفتم اگر این را حذف کنم زمان فیلم کمتر از 60دقیقه و به فیلم کوتاه تبدیل میشود. ضمن اینکه سکانس مهمی است. من بدون اینکه به صدا دست بزنم، در لابراتوار آن سکانس را سر و ته و اول و آخر آن را هم فلو کردم تا در فیلم بماند. با وجود محوریبودن جوانان در فیلم، پزشک (سعید ابراهیمیفر) جوان نیست. چرا؟ اشکان از همه کوچکتر است و ازدواج نکرده. سیاوش هم طلاق گرفته. دکتر که میانسال است و ازدواج کرده ولی زندگیاش به فنا رفته. بنابراین مواجهه سهگزینه در کنار هم در مقابله با مسالهای به نام «زن» برایم جالب بود که این سهطیف را کنار هم نشان دهم. البته تنها نجاتدهنده هم زن است؟ اگر زن حذف شود اصلا دنیا منقرض میشود. فیلم در واقع نگرانیهای مردها در مواجهه با زنهاست اما زن هم به معنای واقعی پرستار و زندگیدهنده است. اما دکتر نماد افرادی است که در سنگریزان تحریمها مجبور هستند در ناکجاآباد پنهان شوند. دکتر نماینده آن نسل است. البته نسل جوان او را دست میاندازد؟ خب، کار این نسل همین شده. نسل جوانی که من میشناسم تنوعی بهجز دستانداختن خودشان و محیط ندارند؛ تفریحشان همین است. ضمن اینکه ما ایرانیها اساسا افراد شوخوشنگی هستیم و با همه گرفتاریها تکهپرانیم، این تکهپرانی در فیلم ما هست. وقتی به تیتراژ فیلم نگاه میکنم بیشتر مسوولیتهای فیلم برعهده شماست. بهدلیل کمبود بودجه مجبور به این کار شدید؟ برعکس. فیلم بداهه خیلی گرانتر است. فیلمنامه برای جلوگیری از دورریزی هزینههاست. وقتی در سینمای کلاسیک فیلمنامه نوشته میشود برای این است که دقیقا مشخص شود چقدر هزینه در چه بخشی صرف خواهد شد و چقدر امکانات و زمان دارند. فیلم من حدود 450میلیونتومان هزینه شخصی داشت. روزی حدود سهمیلیونتومان هزینه اجاره تجهیزات فیلم کردم. خودرویم را برای اجاره لنز تله500 فروختم. هیچتهیهکنندهای در سینمای ایران در بخش خصوصی و دولتی این کار را نمیکند. لوکیشن فیلم در درکه بود و 35متر تپه را با 50کارگر و چند لودر و بولدوزر صاف کردم که بتوانم ریل بچینم و دستآخر همه سکانسها را از فیلمم خارج کردم. چون فیلمم را عبوس کرده بود. درحالی که میخواستم فیلم شوخوشنگ بسازم. دو قطعه زمین 300متری که داشتم را فروختم درحالیکه الان نمیتوانم 10متر آن را هم خریداری کنم. این فیلم اتفاقا فیلم ارزانی نبود. چرا بیشتر کارها برعهده خودتان بود؟ به این دلیل که صفر تا صد این کارها را خودم انجام دادهام. ایده دوقلوهای محافظ از کجا آمد؟ این دوقلوها را در خیابان دیدم و از دستیارم خواستم از آنها برای بازی دعوت کند. ایده نوشتن خانم دکتر روی گچ پای سیاوش چگونه شکل گرفت؟ این ایده برمیگشت به اینکه طرف زخمی شده. این زخمها فراموش نمیشوند و این نشانهها برگرفته از زندگی خودم است. خانم دکتر باوجود دنیای واقعی بنابر باورهای شخصی خود، بیمارش را مداوا میکرد، نه با علم پزشکی. به بیماری که همه دکترها جوابش کردهاند میگوید من تو را درمان میکنم. یکی از سوالاتی که برایم مطرح شده، این است که شما تنها فیلمبردار جوان ایرانی هستید که بعد از انقلاب دونفر از ستارههای سینمای ایران، ناصر ملکمطیعی و بهروز وثوقی، مقابل دوربینتان بازی کردند. در مواجهه با این دونفر چه تجربیاتی کسب کردید؟ در مواجهه با بهروز وثوقی و ناصر ملکمطیعی درس بزرگتری از «جینگو» گرفتم. فهمیدم شهرت خیلی مهم نیست و محبوبیت مهمتر از شهرت است. حال چطور میتوان محبوب بود؟ با مردمیبودن میتوان محبوب بود. باید مردمت را دوست داشته باشی. این شانس را داشتم که با اسطوره سینمای ایران کار کنم که اخلاق حرفهای دارد. همینطور آقای ملکمطیعی؛ ایشان یکی از بازیگران فیلم دومم خواهند بود، سهماه با ایشان کار کردم. باید از این نسل مردمداری و اخلاق حرفهای و کاری را یاد بگیریم. اینکه عاشق کارت باشی و حاشیه نداشته باشی و در انتها مردمداری را فراموش نکنی. وقتی میگفتیم ساعت11 سر صحنه باشید. آقای ملکمطیعی با 84سال سن سروقت حاضر میشد. بازیگران الان یکی، دوساعت منتظرشان میشویم و میگویند ترافیک بود یا مصاحبه داشتیم. الان آدمها به کارشان تعهد ندارند و ایمانشان به کارشان قوی نیست. این افراد به کارشان ایمان دارند. الان، بازیگران غرغرویی داریم که اولا سواد علمی و غریزی ندارند و فقط غر میزنند و یک منِ گنده دارند که با خودشان سر صحنه میآورند. اگر بازیگران یاد بگیرند مثل آقای ملکمطیعی من خودشان را کنار بگذارند، سینمای ایران پیشرفت میکند و گران نمیشود. الان، برخی از بازیگران یاد گرفتهاند یک کارخانه را اسپانسر کنند، برای اینکه 200میلیونتومان دستمزد بگیرند. هیچجای دنیا مثل ایران به بازیگر دستمزد نمیدهد. مگر سینمای ایران چقدر بضاعت دارد و چقدر میفروشد؟ این ایراد وجود دارد که اغلب بازیگران در حد و اندازههای محلی کار میکنند، ولی جهانی و هالیوودی دستمزد میگیرند. اصلا هالیوود هم تعریف دارد. بازیگر ما در یک فیلم صدمیلیونتومان میگیرد و در فیلم بعدی120 و به همین صورت دستمزدش بالا میرود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.