دیداری آمیخته با شادی و غم
علیاصغر محمدخانی
مرحوم دکترسیدجعفر شهیدی، در سال۱۳۷۰ سفری به مصر برای اعطای جایزه دکترمحمود افشار به استاد دکتر امین عبدالمجید، استاد زبان و ادبیات فارسی داشت. شرح این سفر را در مقالهای با عنوان «اشکهایی بر ساحل نیل» در همان سال در مجله کیهان فرهنگی منتشر کرد و در این مقاله از وضعیت زبان و ادب فارسی در مصر و چگونگی آن در طول 20سال از ۱۳۵۰ تا ۱۳۷۰ و تحولات آن یاد کرده است و اینکه مردم مصر نهتنها با ما دوستند، بلکه ما را از خود میدانند. فرماندار جیزه در نخستین سفر شهیدی در سال۱۳۵۰ به او گفته مغز متفکر جهان عرب مصر و مغز متفکر شرق اسلام ایران است. دکتر شهیدی با افسوس یاد کرده چرا زبان و ادبیات فارسی در مصر رو به افول است و استادان و دانشجویان مصری از تحولات ادبی ایران کماطلاع هستند و برخی از آنان ادبیات فارسی را با آغاز انقلاب پایانیافته میدانستهاند. دکتر شهیدی دیدارش را از قاهره دیداری آمیخته با شادی و غم و به تعبیر متداول یکچشم خندان و چشمدیگر گریان! توصیف کرده و افسرده از اینکه میدیده از شمار فراگیران زبان فارسی کاسته میشود. سخنگفتن درباره پیوندهای فرهنگی و ادبی ایران و مصر و جایگاه این دوکشور در تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی و در روزگار معاصر، فرصت و مجال گستردهای را میطلبد. در اینجا میخواهم به وضعیت زبان و ادب فارسی در مصر و گفتوگوهای ادبی میان این دوکشور اشاره و سخن دکتر شهیدی را یادآوری کنم که هنوز هم در این باب یک چشممان خندان و چشم دیگرمان گریان است. مناسبات فرهنگی و سیاسی میان ایران و مصر سابقهای چندهزارساله دارد و ایرانیان در عهد باستان سهبار بر سرزمین فراعنه استیلا یافتند و زیربنا و شالوده تمدن عظیم اسلامی را ایرانیها و مصریها پایهریزی کردند. از جمله متفکران ایرانی که در هزارسال پیش به مصر رفته و در آنجا سکنی داشته، ناصرخسرو است که در سفرنامه خود، مصر زمان فاطمیان را با دقت و ظرافتی درخور تحسین، وصف کرد که با مطالعه سفرنامهاش میتوان از پیشرفتهای عمرانی و فرهنگی مصر در آن زمان مطلع شد در طول هزارسال گذشته، ایرانیان همواره در سلسله ممالیک مصر منشأ تاثیرات بوده و در دستگاه حکومت آنان آثاری از خویش برجای نهادهاند و همواره زبان فارسی در مصر رواج و نفوذ داشته است و ۱۴۰سال پیش اولین روزنامه در مصر به زبان و خط فارسی منتشر شد و بعد از آن نشریاتی چون روزنامه ثریا، پرورش، چهرهنما، حکمت، کمال و رستاخیز در قاهره به فارسی منتشر میشده است. در 30سال اخیر، روابط ایران و مصر کمرنگتر شده و مناسبات فرهنگی و شناخت متقابل بهویژه در حوزه ادبیات مانند گذشته نیست و جلوههای فرهنگی و ادبی دوکشور، بهجز استثنائاتی که از طریق غرب بوده، بروز و ظهور چندانی ندارد. روز شنبه در شهرکتاب میزبان 15نفر از استادان و دانشجویان زبان و ادبیات فارسی دانشگاههای مصر بودیم که چندنفر از محققان و استادان فارسی و عربی دانشگاهها و نهادهای تحقیقی ایران هم حضور داشتند و باز با تاسف باید بگویم زبان و ادب فارسی در آن دیار رو به افول است و بر همه مدیران، مسوولان و علاقهمندان به فرهنگ ایران واجب است که هرکدام هرکاری میتوانند بکنند تا پیوندهای فرهنگی و ادبی ما گستردهتر و شناختهای متقابل بیشتر شود. از این استادان و دانشجویان درباره ادبیات معاصر فارسی در مصر پرسوجو کردم که خیلی کم میدانستند. خواستم فقط پنجشاعر و نویسنده معاصر ایرانی را نام ببرند متاسفانه فقط چندنفرشان به جلال آلاحمد و فروغ فرخزاد اشاره کردند و یکی هم به قیصر امینپور. با اینکه برخی از آثار ادب معاصر فارسی به عربی ترجمه شده است، نمیدانم چرا اطلاع نداشتند و نخوانده بودند. نکته جالبتر اینکه وقتی از آنان خواستم پنجنویسنده و شاعر مصری معاصر را که خوب است ما با آنان آشنا شویم نام ببرند، آن را هم نمیدانستند و به جز یکی،دونفر، شناخت ما از ادبیات داستانی مصر از آنان بیشتر بود. با اینکه در روزگار ما، وسایل ارتباطی جدید باید موجب آشنایی بیشتر شود و زمینه گفتوگوهای ادبی ارزشمندتری را فراهم کند، متاسفانه چنین نیست و شناختها بسیار کم است. مسوولان عزیز، فرهنگدوستان، مترجمان، رایزنهای فرهنگی ایران در جهان، استادان زبان و ادبیات فارسی دانشگاهها، وبلاگنویسان، روزنامهنگاران، نویسندگان، شاعران و علاقهمندان به فرهنگ ایران، در هرکجا که هستید زبان و ادبیات فارسی را دریابید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.