جشنوارهای که باید خانه امید موسیقیدانان باشد
نُتهای سرگردان
مرجان صائبی
دوهفته دیگر، نتهای جشنواره سیام موسیقی به صدا درمیآیند. اما با نگاهی اجمالی به جدول برنامههای این جشنواره دوباره زخمی کهنه سر باز میکند؛ جشنواره موسیقی به منوال سالهای قبل مبهم و بیسلیقه است؛ شبیه سرنوشتی که بهانه اصلی این گردهمایی در ایران دارد، یعنی «موسیقی.» مبهم از این نظر که از هیچ جهتی قابل بررسی نیست. آش شلهقلمکاری که هرچیزی در آن پیدا میشود. بخش رقابتی جشنواره صرفا به آماتورها تعلق دارد. در بخش بینالملل چهرههای شاخصی حضور ندارند و جالب اینجاست که امسال جشنواره موسیقی فجر، دبیر بخش بینالملل ندارد. البته از نظر حقوقی دبیران بخشهای مختلف سمت مشاور دبیر هنری جشنواره را دارند و الزامی برای بودنشان تعریف نشده. سوال اما اینجاست که وقتی حضور یک مشاور باعث شد بخش بینالملل بعد از مدتها -یعنی دورههایی که جشنواره بزرگانی چون «بسماللهخان» و «نصرت فاتحعلیخان» را به خود دیده بود- صحنهاش میزبان «کوارتت ولفرت بردروت»، «دوئت آرتور آوانسف»، «آنیا لشنر» و «رامیز قلیاف»، موزیسینهای دیگری چون «انور براهیم» باشد، چراکه امسال نهتنها کسی جایگزین دبیر بخش بینالملل نشده، بلکه حتی حضور «یوری هونینگ» هم تتمه رایزنیهایی است که رامین صدیقی سال قبل انجام داده بود. این پرسش به وجود میآید که چرا جشنوارهای که بدون دبیر یا مشاور بخش بینالملل است بدون آبازآبتکانخوردن میتواند برگزار شود. چرا باید پیشوند بینالمللی در عنوان اصلی آن لحاظ شود؟ چرا بودجه این بخش را صرف رونقبخشیدن به بخشهای دیگر مثل بخش موسیقی نواحی نمیکنند؟ امسال در بخش موسیقی نواحی که مهمترین بخش و هویت اصلی و حتی پشتوانه موسیقی ردیف دستگاهی ایران است، نه برنامه منظمی در جدول به چشم میخورد نه اینکه غیر از یکی، دواسم مثل «ناصر وحدتی» و «ایرج رحمانپور» از استادان و چهرههای شناختهشده این موسیقی خبری است. قسمت قابلتوجه، بزرگداشت «پروین بهمنی» است که به منوال تمام قدرشناسیها، بعد از ترکیه و آذربایجان به یاد مدیران و مسوولان خودمان افتاده است. مورد عجیب ارکسترسمفونیک عراق مساله بعدی و مهمتر در بخش بینالمللی جشنواره موسیقی، حضور گروهی تحتعنوان ارکسترسمفونیک عراق است. ارکسترسمفونیک یک مفهوم مدنی است، به زبانی ارکسترسمفونیک نماد یک شهر است. وقتی میگوییم ویترین فرهنگی شهر، اولین مسالهای که لحاظ میشود ارکسترسمفونیک است و در مرحله بعد سالنهای تئاتر و گروههای نمایشی و بعد نوبت به سینما و گالریها میرسد؛ نکته مهم اینجاست که ارکسترسمفونیکها متعلق به کشورها نیستند، بلکه متعلق به شهرها هستند، یعنی ما ارکسترسمفونیک برلین، نیویورک، پاریس یا در حالت خیالیاش ارکسترسمفونیک تهران داریم. اما چیزی تحت عنوان ارکسترسمفونیک ایران یا فرانسه وجود ندارد و وقتی میگوییم ارکسترسمفونیک عراق یعنی از اسم بیمعنایی حرف میزنیم که بهلحاظ علمی درست نیست. ارکسترسمفونیک به شهرها تعلق دارد به همین دلیل به شهرداریها وابسته است. در همهجای دنیا اسپانسرهای ارکسترسمفونیکها «فیلارمونیکها» هستند، یعنی انجمنهایی که توسط دوستداران موسیقی در ذیل چتر شهرداری برای حمایت از ارکسترسمفونیکها تشکیل شده. وقتی میگوییم «ارکسترسمفونیک عراق» یعنی ارکستری که ماهیتش مشخص نیست. این نامگذاری نشان از این دارد که یکجای کار میلنگد، یعنی یک ارکستری که جای مشخصی ندارد. احتمال دارد یک ارکسترسمفونیک نهچندان معتبر یا خصوصی باشد که چون صرفا از عراق آمده به این عنوان نامگذاری شده یا مثلا ممکن است عراقیها اسم ارکسترسمفونیک بغداد را «عراق» گذاشته باشند. اما مساله اصلی این است در شرایطی که ارکسترسمفونیک تهران و ارکستر ملی چیزی جز «وعده» نیستند، دعوت از ارکسترسمفونیک عراق بیشتر از اینکه یک حرکت فرهنگی باشد، بهنظر دهنکجی به نوازندگان ارکسترسمفونیک تهران و ملی است که چندینسال است به بهانه عدم بودجه خانهنشین شدهاند. اینکه پشت دعوت از این ارکستر چه تفکر و سلیقهای است، فعلا از دیگر ابهامات و عجایب جدول جشنواره است. «نسلی دیگر» روزنهای لابهلای تاریکی چندسالی است که موسیقی پاپ را کنار جشنواره موسیقی فجر گذاشتهاند؛ دورهای در بخش رقابتی و دورهای دیگر در بخش جنبی. سوال اینجاست چرا خوانندهای که ماه پیش در برجمیلاد بلیتهای چندینسانس اجرایش در عرض دوساعت پیشفروش شده، الان باید زیر عنوان «جشنواره موسیقی فجر» در همان سالن و با همان کیفیت و حتی همان رپرتوار حضور داشته باشد؟ البته مدیران جشنواره جیب خالی را بهانه میکنند، یعنی حضور گروههای پاپ محلی برای کسب درآمد جشنواره است تا اعتبار بخشهای دیگر را تامین کند، اما بخشهای دیگر هم آش دهنسوزی نیست و معلوم نیست چرا این بودجه تا اینحد بیسلیقه خرج میشود؛ درواقع بهطور مشخص درباره جشنواره سیام، واقعیت این است که اگر بخش «نسلی دیگر» را از جشنواره حذف کنیم، حکایت بیماری در حال احتضار است که نفسهای آخرش را میکشد؛ بخشی که اگر امثال امیرعباس ستایشگر دبیریاش را قبول نمیکرد، امکان حذفش وجود داشت یا به سبک سالهای قبل که محمدرضا درویشی از بخش موسیقی نواحی برکنار شد و یک مدیر دولتی جایش نشست، امسال هم یک مدیر دولتی که سررشتهای از موسیقی ندارد، مسوول این بخش میشد. البته در بخشهای دیگر هم اسامی شناختهشدهای چون «علیرضا مشایخی» و «مهرداد پاکباز» و... به چشم میخورند، اما مساله اصلی یک جشنواره هدفگذاری فرهنگی و هنری آن است که در یک کلیت و هماهنگی و بر مبنای ایده اصلی جشنواره معنا پیدا میکند، نه در حرکتهای فردی و هرازگاهی. بهطور مثال علیرضا مشایخی دورههای زیادی در جشنواره فجر حضور داشته است، ولی آیا جشنواره تا به حال، بانی کوچکترین جریان موسیقایی در ایران شده؟ نکته اینجاست که اساسا شکلگیری جشنواره موسیقی فجر از ابتدا بهخاطر ابهام مشروعیت موسیقی، حرکت مبارکی بود که میتوانست به مشروعیت موسیقی کمک کند و تا زمانی هم همین کارکرد را داشت، اما در حال حاضر سالهاست که مساله و ممنوعیت موسیقی تا حدی حل شده و جشنواره نهتنها دیگر تنها خانه امید موزیسینها نیست، بلکه عملا دیگر هیچ تاثیری در روال و جریان موسیقی ایران ندارد. در این شرایط فقط کیفیت این جشنواره میتواند آن را احیا کند؛ مسالهای که مسوولان کمترین توجهی به آن ندارند و جشنواره برگزار میشود تا صرفا برگزار شده باشد. مقایسه جشنواره فیلم و موسیقی با تمام تفاصیلی که درباره ماهیت جشنوارههای بخش دولتی مخصوصا فجر وجود دارد، اما 30سال است که به فاصله ۱۰روز «جشنواره فیلم فجر» هم برگزار میشود. جشنوارهای که اسامی بزرگان سینمای ایران را نهتنها کم به خود ندیده، بلکه اکثر آنها هرسال سعی دارند فیلمشان را به هرنحوی شده به جشنواره برسانند؛ به چنددلیل واضح: اول اینکه شرکت در جشنواره برای فیلمسازان متضمن حضور یکسال آینده آنها در عرصه بازار و نوبت اکران فیلمشان است و از طرفی با تمام قضاوتهای درست و نادرست، سیمرغ بلورین جشنواره فیلم برای بازیگران و فیلمسازان متضمن اعتبار مالی و حرفهای است. مضاف بر اینکه فضای رقابتی جشنواره فیلم فقط محدود به آماتورها نیست، بلکه فیلمسازان بنامی سالهای زیادی در بهمنماه برای گرفتن سیمرغ با هم به رقابت پرداختهاند، بعد هم فیلمهای زیادی در جشنواره فیلم فجر پخش شده که با فاصلههای چندساله یا هیچوقت اجازه کران پیدا نکردهاند، اما مخاطبان جدی جشنواره این امکان را داشتهاند تا آنها را بر پرده نقرهای ببیند. جشنواره موسیقی واجد هیچیک از این ویژگیها نیست؛ عموم مردم اسم هیچکدام از گروههای شرکتکننده در بخش رقابتی جشنواره موسیقی را نمیدانند. از سوی دیگر جایزه بخش مسابقه اعتبار بینالمللی که هیچ، حتی اعتبار داخلی هم ندارد؛ یعنی حضور یک گروه موسیقی بهواسطه شرکت و پذیرفتهشدن در جشنواره تضمینکننده هیچ امتیازی برای فعالیتش در طول سال آینده نیست یا حتی جشنواره انتشار یک آلبوم برای برگزیدگان را برعهده نمیگیرد. شرکتکردن و نکردن اهالی موسیقی در جشنواره درواقع نه برای جشنواره اهمیتی دارد نه برای هنرمندان، البته این مساله در مورد بخش موسیقی پاپ عکس قضیه است، یعنی حضور بخش پاپ در جشنواره موسیقی، هم برای مدیران جشنواره و هم برای اهالی پاپ یک معامله دوسرسود است و بهنوعی مدیران جشنواره بهدنبال گروههای پاپ هستند چون فروش میلیاردی بلیتهای برج میلاد، بخش عمدهای از هزینههای جشنواره را تامین میکند، اما از طرفی این سوال پیش میآید که وقتی خواننده پاپ در کنسرت عادی چیزی حدود صدمیلیون دستمزد میگیرد چرا برای شرکت در جشنواره به ۳۰میلیون راضی میشود؟ واقعیت این است که شرکت آنها در جشنواره، برگزاری کنسرتهای سال آینده آنها و سرعت مجوزها را هموارتر میکند. در اصل بدهبستان فرهنگی که باید در بخشهای دیگر بین مدیران و موزیسینها وجود داشته باشد، تنها در بخش موسیقی پاپ اتفاق میافتد آنهم بهخاطر نقطه مشترکی بهعنوان «پول». مدیران موسیقی کشور به گروههای دیگری که در جشنواره شرکت میکنند در طول سال هیچ امتیازی نمیدهند! البته بگذریم از اینکه امتیازهایی هم که به موسیقی پاپ تعلق میگیرد، یک توافق نانوشته است و دیوار حاشا بلند. موسیقی پاپ از کادر بیرون زد اگر نگاهی به جدول جشنواره موسیقی فجر بیندازید، در آخرین ستون یعنی بخش تعیینکننده و مادرخرج جشنواره، حس مادری بهصورت فرمال هم رعایت شده؛ یعنی بخش پاپ یکروز قبل از همه گروهها شروع میشود و در انتها هم یکروز بیشتر از همه ادامه دارد و این فکر به ذهن خطور میکند که اگر مدیران جشنواره میتوانستند قسمت پاپ را به جشنواره سال بعد وصل میکردند و این صرفا حرکتی در حمایت از موسیقی پاپ است و هیچ ربطی هم به مادیات ندارد. ابهام در موسیقی و در جشنواره واقعیت اصلی این است که مبهمبودن وضعیت و مشروعیت موسیقی در ایران باعث شده موسیقی مثل طفلی بیصاحب، صد صاحب داشته باشد که برمبنای منافع سیاسی، مالی و سلیقهای هروقت که خواستند ادعای مالکیتش را بکنند و انگار عده زیادی هم از این صاحبان که مشروعیت خودشان هم زیر سوال است، خیلی مایل به شفافسازی شرایط نیستند و ترجیح میدهند همین فضای مبهم همچنان بر موسیقی حاکم باشد، چون در غیراینصورت شاید روشن شود چه کسانی از این آب گلآلود ماهی گرفتهاند. جشنواره موسیقی هم نمادی بارز از این ابهام تعمدانه است که سالهاست دچارش هستیم و امید به اتفاقی مبارک یا جریانساز، بیشتر شبیه یک خوشبینی ناآگاهانه و کودکانه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.