|

آرمان‌گرایی عرفان و انسداد تفکر

عرفان از ریشه عرف به‌معنای «شناخت» است، اما شناخت در جهان‌بینی عرفانی دلالت بر تجربه‌ای خاص دارد که حاصل رابطه بی‌میانجی و مستقیم میان انسان و خداست. عرفان در اصطلاح به ادراک خاصی اطلاق می‌شود که از راه متمرکزکردن توجه به باطن نفس به دست می‌آید، اما نه از راه تجربه حسی یا از راه تحلیل عقلی. در جریان این سیر و سلوک معمولا مکاشفاتی حاصل می‌شود که شبیه رویاست و گاهی عینا از وقایع گذشته یا حال و آینده حکایت می‌کند و گاهی نیازمند تعبیر است. بی‌واسطه‌بودن این تجربه روشن‌کننده خط تمایز عرفان و فلسفه در تاریخ تفکر است. عرفان نوعی روش برای دستیابی به حقیقت است که بر این فرض بناشده که عقل و حواس پنجگانه به‌دلیل خطاهای ادراکی قابل‌اتکا و به‌تنهایی قادر به درک حقیقت نیستند و از این‌رو به نوعی تلاش برای ادراک بی‌واسطه حقایق نیاز است. عرفان هنگامی که به‌عنوان یک نظام فکری و الگوی زنده برگزیده می‌شود به‌دلیل شکل ایده‌آلیستی یگانه‌گرایانه در حوزه عمل و نظم مرید و مرادی در حوزه عمل مملو از تمایلات کیش‌مابانه خواهد بود. در سیستم‌های فکری کیش‌مابانه، ‌معنویت نهفته در پیوندهای اجتماعی و نوع‌دوستی، اهمیت و برجستگی‌های خود را از دست می‌دهد و به‌رغم گرایش‌ها و ساختار معنوی و الهی آنها بیشتر جنبه‌های فردی و خودمحورانه می‌گیرد. سیستم فکری این‌گونه مکاتب مانند حلقه‌های بسته‌ای عمل می‌کند که درون یک قالب فرهنگی فرو‌رفته و پیوندهای محکم عینی با جهان بیرون ندارد. مکتب‌های عرفانی با وجود گستردگی فرهنگی، سیستمی بسته و درون‌گرا هستند که از چشم‌اندازی اجتماعی به‌رغم ظاهری جهان‌شمول، ‌ساختاری غیرتعاملی و غیراجتماعی دارند. درنتیجه نوعی محافظه‌کاری در حفظ سنت‌های پیشین و دوری از تفکرات نو را با خود همراه دارند. حفظ باورهای سنتی و پای‌بندی به اعتقادات لایتغیر، الزاما پیروان را به مخالفت‌ گاه با مفهوم عقل و تحقیر آن و گاه به شکل چالش‌های عمیق با فلسفه تا حد نفی کامل آن پیش می‌برد. ترس از ایجاد شبهه در فلسفه معرفتی و اعتقادی برای یگانه‌شدن و نزدیکی به یگانه مطلق و همچنین ترس از احتمال بروز شک و تردید در نگاه هستی‌شناسی عرفانی به جهان هستی، ‌فرهنگ عرفانی را به‌نوعی در تقابل با شناخت علمی از جهان قرار می‌دهد. فلسفه عقلانیت پرسشگر است و در نتیجه تقابل مکاتب کیش‌مابانه با آن امری طبیعی است و اصولا ماهیت پرسش فلسفی مغایر است با ساختار «پرسش» در بینش‌های علمی. عرفان اسلامی که خاستگاه آن «نیست‌شدن» در خود و غایت آن مستغرق حق شدن است، ‌روی به معرفت‌های شهودی دارد و ذهن را پاک و عاری از معارف حصولی طلب می‌کند. اعتقاد بر این است که دانسته‌هایی چون نجوم، ‌طب، فلسفه و ریاضیات مانع و حجابی است برای درک تجربه الهی. در تاریخ فلسفه، دیوید هیوم، فیلسوف انگلیسی، عقل را تنها ابزار برای انتخاب بهترین وسیله و راه برای رسیدن به هدفی خاص، فارغ از ارزش‌یابی خود هدف تعبیر می‌کند. امانوئل کانت از «عقل ناب» صحبت می‌کند و معتقد است که تنها برداشت «ابزاری» از عقل اشتباه است و عقل علاوه بر اینکه می‌تواند برای انتخاب بهترین وسیله و بهترین راه موثر باشد، قادر است بهترین معیار ارزیابی و تشخیص هدف باشد. از طرف دیگر یورگن هابرماس فیلسوف معاصر برداشت‌های «ابزاری- استراتژیک» از عقل را ناروا و ناکافی دانسته و «کنش ارتباطی» را مطرح می‌کند که تضمین‌کننده ارتباط عقلانی در روابط انسان‌هاست. از نظر او انسان امروزی با هر چشم‌اندازی، هر بخش از تمدن مدرن را که خالی از عاطفه و فاقد روح می‌انگارد (چیزی مانند تکنیک‌زدگی، علم‌زدگی و...) نباید راهکار برگشت به سنت و طرد و دوری از مدرنیته را پیش بگیرد. عرفان راه‌حل را دوری از عقل و روی‌آوردن به مکاتبی مانند هندوییسم، برهمایی یا دست‌انداختن به دامان پندارهای انتزاعی/شهودی می‌داند. معنویت و اخلاقیات را نباید تنها در بینش‌های «ایمان‌گرایانه» جست‌وجو کرد. با نگاهی به فلسفه‌های انسان‌مدار، می‌توان معنویت نهفته در روابط انسان‌ها و اخلاق متعالی در نوع‌دوستی را دید. در بعد اجتماعی نیز عرفان به‌‌عنوان یک پدیده اجتماعی دارای علت و انگیزه‌های خاص خود است. بینش عرفانی همانند پدیده‌های دیگر اجتماعی در پس ظاهر خود دارای عناصر ناپیدایی است که آن را در پیوند و هم‌زیستی با دیگر پدیده‌های اجتماعی قرار می‌دهد. ولی بحث منظم و ساختاری درباره عرفان مانند بسیاری دیگر از پدیده‌های اجتماعی همواره با محدودیت «گفتار» روبه‌رو بوده است و این در حالی است که تولید یک گفتمان ساختاری در باب یک پدیده اجتماعی به‌آسانی میسر نمی‌شود مگر با تحلیل آزادانه پدیده و عبور از محدودیت‌های گفتاری موجود. در کتاب «نگاهی ساختارگرایانه به خردستیزی عرفان»، نویسنده ضمن تشریح ساختارگرایی از منظر لوی استروس به‌عنوان یک شیوه یا روش پژوهش درباره پدیده‌های اجتماعی، با این روش به بررسی عرفان و عرفان عملی پرداخته است. ساختارگرایی یکی از روش‌های رایج در بررسی علوم اجتماعی است، بر پایه این طرز فکر تعدادی ساختار باطنی و ناملموس، چارچوب اصلی در پشت پدیده‌های ظاهری اجتماع را تشکیل می‌دهند. بسیاری از متون ادبی و ‌عرفانی «به صرف اعتبار گوینده» به درستی در تراز حقیقت و خطا مورد ارزیابی قرار نمی‌گیرند. مثلا اغلب نظرها و نکات ارایه‌شده در لابه‌لای اشعار مولانا بدون‌بررسی و نیاز به ارایه برهان و استدلال تنها با استناد به نام مولانا حقیقت انگاشته می‌شود. حقیقت‌انگاری متن چیزی نیست جز محدودیت «گفتار» که زیر نفوذ اعتبار نام مولف به وقوع می‌پیوندد، اما برای بررسی ساختاری و کشف عناصر ناپیدا چاره‌ای جز کنارگذاردن این اراده معطوف به حقیقت نیست. مفسران متون عرفانی با اتکا به قداست‌های موجود به‌جای تحلیل واقعی متن، متوسل به توجیه چشم‌انداز متن می‌شوند و در این راه به تفاسیری با سبک و سیاق متون مذهبی‌ایمانی با چاشنی احساس و ذوق عارفانه می‌پردازند. این در حالی است که تفسیر کاری جز روشن‌کردن متن ندارد و نمی‌تواند کلام و گفتار مستقل و یکسره خارج از آنچه در اصل متن است، ارایه دهد. تفسیر به هر شکل که بیان شود باید حقیقت متن را ادا کند، در غیر این صورت گفتاری جدید و بدعت خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.