از امروز برای سال ۲۰۲۰ به بعد
3 نگاه به دیدگاه انتقادی هلگه رونینگ
مجید رضاییان . استاد دانشگاه و پژوهشگر ژورنالیسم
یکم: نگاه فلسفی- برای دریافت هر چه اصولی و عمیقتر دیدگاههای تطبیقی و ارتباطی پروفسور هلگه رونینگ، درباره شبکههای اجتماعی و دستیابی به چشمانداز روشنی از این وسیله ارتباطی، شایسته است تا ابتدا موضوع را از «نگاه فلسفی» مورد بررسی قرار دهیم. فارغ از این مناقشه که اساسا شبکههای اجتماعی براساس دیدگاه مانوئل کاستلز آیا رسانه هستند یا خیر، ضرورت دارد تا به موضوع رسانه از نگاه فلسفی توجه کنیم: فلسفه با چهاررویکرد به رسانهها مینگرد: اول، رویکرد تحلیلی (analytical) و زبانمحور؛ دوم، رویکرد پدیدارشناسی (phenomenological)سوم، معرفتشناسی (epistemological) و ارتباط رسانه با معرفت و چهارم، هستیشناسی (ontological) و ذات آنها. بدیهی است بررسی هر چهاررویکرد در این مجال نمیگنجد، اما تفاوت این چهاررویکرد به ما میآموزد تا رسانه را از نگاه معرفتشناسانه یعنی «ادراک انسان» مورد توجه قرار دهیم و از این رهگذر دریابیم که تکنولوژی چه نقشی در نسبت با ادراک انسان -از عصر پیش از اختراع الفبا تا عصر ماشین و دهکده جهانی- داشته است؟ به تعبیر نیل پستمن جامعهشناس و پژوهشگر ارتباطات، وسایل ارتباطجمعی ستون بنیادین معرفتشناسی است. از دید او، ورود تکنولوژی، وسایل ارتباطجمعی را به مرحلهای میرساند که قادر میشوند افکارعمومی را تحتتاثیر خویش قرار دهند و درنتیجه معرفت و ادراک انسان به کمک تکنولوژی و ماشین بهصورت افقی و تودرتو رشد میکند و گسترهای از «آگاهی جمعی» را تشکیل میدهد. مک لوهان از این زاویه است که نگاهی معرفتشناسانه به ادراک انسان، تولید معنا و تاثیر متقابل پیام و رسانه بر روی یکدیگر دارد. بنابراین شبکههای اجتماعی براساس نگاه هلگه رونینگ، با این چالش و پرسش مواجهاند که آیا بر ادراک انسان و تولید معنا، نقش موثری دارند یا با کنارنهادن رسانههای اصیلی چون کتاب، تاثیری منفی میگذارند؟ و به دیگر سخن، از دید هلگه رونینگ، به «فرآیند درک عمقی انسان» کمکی نمیکنند. برای رسیدن به پاسخ دقیقتر این پرسش، باید پژوهشی مستقل صورت پذیرد، اما تاکنون و پیش از تولد «وب2» - تحتعنوان شبکههای اجتماعی- تکنولوژی در کنار فرآیند ادراک انسان، نقش توسعهای ایفا کرده و دربرابر آن نبوده است. دوم: نگاه زبان شناختی- یکی از رویکردهای چهارگانه فوق به فلسفه رسانه، رویکرد تحلیلی (analytical) و زبانمحور است. براساس این نگاه میتوان به این بخش از دیدگاه پروفسور هلگه رونینگ نظر انداخت. ایشان در کنفرانس دانشکده علوم ارتباطات و خبر دانشگاه آزاد تهرانمرکز، شبکههای اجتماعی را در راستای «توسعه ارتباطات میانفردی» ارزیابی میکند تا اجتماعی. به این ترتیب، قاعده ارتباطات میانفردی، سطحی نازلتر از ارتباطات اجتماعی را به رخ میکشد و از قضا، وجهممیزه آن «زبان» است. به دیگر سخن در ارتباطات میانفردی، «زبان» حامل انتقال معناست و میتواند مانند یک رسانه نیز عمل کند، درحالیکه شبکههای اجتماعی، ارتباطات میانفردی غیرحضوری، اما دیجیتالی را به نمایش میگذارند که نوعی از شاخصههای مدرنیته در عصر حاضر است. از این نگاه، شبکههای اجتماعی قادر به ایجاد «اهداف و منافع مشترک» برای گروهها و تجمعها نیستند. اگر به دیدگاه ژاک دریدا، پدر ساختارشکنی و آغازگر فلسفه رسانه از منظر تحلیلی، توجه کنیم، درخواهیم یافت که او، رسانه را دارای «متن و زبانی» میدانست که هر «دالی بر دال دیگر» ارجاع داده میشود؛ نه به «مدلول». بهعبارت دیگر، زبان رسانه در انتقال معنا، به معانی حقیقی بیرونی ارجاع نمیدهد، بلکه زبان رسانه بهنوعی مانند رسانه سینما باوجود آنکه عاری از حقیقت است، اما تحلیل و تصویری از حقیقت دارد، ولی درنهایت خود حقیقت نیست. شاید دیدگاه هلگه رونینگ درباره شبکههای اجتماعی ما را با این واقعیت مواجه کند که؛ «ارتباطات میانفردی» در این شبکهها با زبانی توسعه مییابد که با حقیقت این نوع از ارتباطات، در «فضای واقعی و غیرمجازی» متفاوت است. یعنی زبان در رسانههای واقعا اجتماعی، بهدلیل آنکه میتواند دیدگاهها و اهداف مشترک بیافریند، تولید معنا خواهد کرد، ولی متنها و معناهایی که با زبان خاص رسانه اجتماعی، مطرح میشود؛ با زبان ارتباطات میانفردی و حضوری -که جدای از عقلانیت دارای حس لازم است- تفاوت دارد. البته توجه به این نکته ضروری است که شبکههای اجتماعی، ارتباطات افراد در جهان واقعی را، در جهانی دیگر بهنام «جهان مجازی»، «گروهی یا شبکهای» میکنند و این امر، لزوما بهمعنای ارتباطات میانفردی نیست، گرچه نمیتوان این واقعیت را نادیده گرفت که شبکههای اجتماعی میتوانند مظهر دوسطح از ارتباط باشند؛ یعنی ارتباط میانفردی و سطح بالاتر، ارتباط گروهی و شبکهای. سوم: نگاه ژورنالیستی- شبکههای اجتماعی رسانه نیستند و این یکی از محورهای نگاه پروفسور هلگه رونینگ به شبکههای اجتماعی است. این دیدگاه کاملا درست و قابلتاملی است، زیرا اگر بخواهیم از منظر مطالعات ژورنالیسم به این مساله بنگریم؛ درخواهیم یافت که رسانه اولا تعریف و مولفههای حرفهای دارد و درثانی مهمترین رکن آن -یعنی تولید پیام- نمیتواند غیرحرفهای، بدون منبع و فاقد صحتوسقم باشد و تنها از طریق وبنگاران و گروهنگاران صورت پذیرد. روزنامهنگاران، چونان گذشته پیشتاز آگاهی و مطالبه جمعی خواهند ماند. در ترم گذشته و در کلاس روزنامهنگاری نوین برای دانشجویانم فصلی را تحتعنوان «کاستلزشناسی» و «نقد شبکههای اجتماعی» داشتم. از این زاویه نگاه که شبکههای اجتماعی رسانه حرفهای نیستند و از چهارمنظر این موضوع، مورد نقد و بررسی قرار گرفت. شاید دلیل عمده این نگاه از دیدگاه ژورنالیستهای حرفهای این باشد که رسانه را با مولفههای حرفهای آن بیشتر شناخته و پذیرفتهاند. با همه این نکات به نظر میرسد، هلگه رونینگ به ما نکتهای بسیار بزرگ و آموزنده را یادآوری میکند که؛ وب3 با افزودهشدن «هوش مصنوعی» به آن -از سال 2020 به بعد- ارتباطات واقعی و رسانههای اصیل را بیش از امروز، مورد تهدید قرار میدهد و ما باید بدانیم که رسانه بیش از آنکه وابسته به تکنولوژی باشد، وابسته به «خرد ارسطویی» و «عقلانیت هابرماسی» است و خیلی نمیتوان، واقعیت آگاهی انسان در دنیای واقعی را بهدلیل گستره سیطره تکنولوژی بر رسانه و انسان، نادیده انگاشت. تلنگر استاد ارتباطات و رسانه دانشگاه اسلو، برای ما میتواند سرفصل شناسایی پرسشهای تازه و پژوهشهایی نو باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.