در هوایت بیقرارم
گیتی صفرزاده
همه ما حس غربت را تجربه کردهایم؛ وقت رفتن به یکجای ناآشنا، یا شنیدن آهنگ یا صدایی که برایمان خاطرهبرانگیز است، یا زمانی که حس میکنیم در جایی هستیم که جای اصلی ما نیست. آشناترینش مربوط به حس آدمهایی است که به هردلیلی از خانه و وطنشان دور ماندهاند. بعضیها عقیده دارند این احساس به وقت و زمان هم بستگی دارد، مثلا عصرهای جمعه آدم احساس غربت میکند. (آگاهان ذکر میکنند روزهای یکشنبه هم همین حالت را برای اهل تقویم میلادی دارد). همین الان اگر نگاهی به صفحات شبکههای اجتماعی بیندازید، (همان فیسبوک و وایبر و امثالهم منظورمان است) میبینید از هر 10نوشته حداقل یکی است که میخواهد یادتان بیندازد بهنوعی از چیزهایی دور و غریب ماندهاید؛ از یادآوری کوچهپسکوچههای قدیمی تا آهنگهای دهههای گذشته تا دریغ برای دوستیها و صفات فراموششده. اصلا بسیاری از صاحبان کالاها از همین موضوع برای فروش بیشتر محصولشان استفاده میکنند: اگر این رشته آشی را بپزید، یکراست به حال و هوای همان روزهایی که دم دیگآش، رشته مادربزرگتان ایستاده بودید پرت میشوید و دیگر احساس غربت نمیکنید. ما حتی با این حس بهنوعی خودمان را ارج و قرب هم میدهیم (و احیانا کمی هم مظلومنمایی میکنیم): زن به شوهرش میگوید حرف مرا نمیفهمی؛ بچه به مادرش، کارمند به رییسش و همه ما به همه آدمها. همه بهنوعی غریب ماندهایم. حالا اگر بخواهیم بحث را خیلی فلسفی کنیم، میگوییم اگر غربت یک احساس ماهوی است، پس خیلی ربط به جا و مکان و زمان ندارد (خودتان حساب کنید چندبار در زندگیتان گفتهاید هیچکس حرف مرا نمیفهمد و من غریب افتادهام) و همچنین اگر بخواهیم مدل روانشناسان امروزی (که برای هردردی یک مداوای فوری در آستین دارند) حرف بزنیم، میگوییم اگر همه دچار حس غربت هستند، پس همه با هم برابریم و بیخود روی این حس تاکید میکنیم. برویم حالش را ببریم. (من بابت کاربرد این کلمه پوزش میخواهم. روانشناسی نوین است دیگر، ارتباط با مخاطب عام برایش مهم است). شما حتی اگر نگاهی به دنیای ادبیات هم بیندازید، میبینید بسیاری از بزرگترین شاهکارها روی مضمون غم غربت ساخته شدهاند. از رمان معروف در جستوجوی زمان ازدسترفته (اسمش رویش است دیگر) بگیرید تا کتاب شازدهکوچولو که در آخرش شازدهکوچولو بهخاطر دلتنگی برای گل سرخش میگذارد که مار نیشش بزند تا به سیارهاش برگردد. در میان شاهکارهای وطنی هم از همان آثار کلاسیک که شروع کنیم، بوی جوی مولیان و یاد یارمهربان به چشممان میآید. اینطور نیست که فقط در ادبیات بحث این حرفها باشد. در سینما هم اوضاع همینطور است. نام استاد تارکوفسکی که برای همه سینمابازان دهه60 آشناست، با فیلمی به اسم نوستالژی گره خورده. در سینمای وطنی هم هروقت اسم غربت بیاید، اول از همه یاد مرحوم حاتمی میافتیم و تصویری که از گذشته برایمان ترسیم کرد. اما غیر از او در محتوای آثار بسیاری از سینماگران نیز غم غربت حرفاول را میزند حتی گاو مشتحسن. معناگراها غم غربت را یک حس بیقراری میشمرند. در داستان آفرینش، انسان بهخاطر اولین گناه از بهشت ازلی رانده شد. بعد از آن هرچه کرد و هرچه گفت، از سر دلتنگی برای بازگشت به آن خانه بهشتی بود. معناگراها همه غم غربت آدمها را نشانهای از آن حس غریب بازگشت به موطن و جایگاه اصلی میدانند. درست مثل آن نی که از وقتی از نیستان بریدندش، نفیرش گوش عالم و آدم را کر کرد. همه اینها را گفتم تا بگویم حس غربت، حسی بسیار عمیقتر و اساسیتر از این ماجراهاست. حتی میخواهم جسارت کنم و بگویم قبل از ناطقبودن و مختاربودن وجه تمایز انسان با سایر موجودات هستی است. به گمانم اساسیترین حسی است که انسان را انسان میکند. چون یک بهانه است. مهم نیست که برای دوری از وطن است یا بهشتی که از آن رانده شده. مهم این است که از یک بیقراری خبر میدهد؛ بیقراریای که نشان میدهد از آنچه هست راضی نیستیم و باور نمیکنیم همین باشیم که هستیم. انگار جایی، روزی، آرامشی به ما نشان دادهاند که میدانیم میشود به آن رسید. بهانه ماست برای دیگرشدن. بهانه خوبی است. اینبار که دچار حسِ حتی در وطن خویش غریب شدید، ولش نکنید. بگذارید این بیقراری بهانه شما برای کار دیگری شود. حتی اگر خرید رشتهآشی به یادآش رشتههای مادربزرگ باشد. چه اشکالی دارد، مهم این است که کاری بکنید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.