روایتِ غُـربت
بو و عطری که ماندگار شد سروش حبیبی از همان سالهای اولی که به پاریس آمدم و یکسالوخردهای اینجا ماندم یعنی حدود 55سال پیش با حس غربت دستوپنجه نرم کردم. از همان ششماه اول ورودم به پاریس، این غربت را احساس کردم. حالا 40سال است که بیرون از ایران هستم و دردِ دوری که از همان اوایل بوده، هنوز هم هست. برای فرار از این دلتنگی پناه آوردم به ادب ایران. برای همین، اگرچه داخل وطن نبودم اما بو و عطر و رنگ ایران در همه لحظات با من بود و رفتهرفته با غربت کنار آمدم. هنوز هم گاهی غصهدار میشوم و یاد ایران میافتم. در این مواقع فورا با دوستانم تماس میگیرم تا دلتنگیام کمتر شود. البته در پاریس ایرانیهای زیادی هستند که به دلایل مختلف مهاجرت کردهاند و یک جامعه کوچک ساختهاند و انجمنی داریم که هرهفته در آن سخنرانی هست، موسیقی هست، قصهخوانی هست و دورهم جمع میشویم و به نوعی اینجا هم ایرانِ خودمان را ساختهایم. البته فضای مهاجرانِ ایرانی ساکن در پاریس، شبیه فضای آمریکا و کانادا نیست اما همین هم خوب است و به ما کمک میکند تا دوری را تحمل کنیم و البته که این جامعه کوچک، برای هیچکداممان هم، زندگی داخل ایران نمیشود. شنیدهام که در تورنتو ایرانیهای زیادی هستند، آنقدر زیاد که اگر یک ایرانی بخواهد، میتواند کاری با کاناداییها نداشته باشد، یا مثلا میدانم در کالیفرنیا هم، فضا همینطور است اما جمعیت ایرانیان پاریس به آن اندازه گسترده نیست. حتی یک بقالی ایرانی اینجا هست که یکطبقهای دارد که در آن کتابهای فارسی میفروشد. گاهی از او پرسیدهام که: «مشتری هم داری؟» و با لبخند پاسخ شنیدهام: «بله.» آن بقال هم میخواهد به اندازه مغازه خودش فضای ایرانی را در بقالیاش داشته باشد. در این سالهای دوری معاشرت با دیگر دوستان مهاجر مثل داریوش آشوری و حسین دولتآبادی، دلتنگیام را کمتر میکند. البته دایما هم پیگیر اخبار ایران هستم و بهترین منبع خبریام ایران زندیه، همسرم است.
به یاد میآورم ایران معشوق ماست جواد مجابی دلم هیچگاه برای ایران تنگ نشده است چراکه از معشوقم آنقدر دور نشدهام که یادش دلتنگم کند. مصدق است که گفته: ایران، معشوق ماست. بارها به شهرها و کشورهای دیگر رفتهام و در این سفرها که غالبا برای سخنرانی و شعرخوانی بوده میهمان بودهام، بنابراین بهترین خاطرات را از موزهها، دانشکدهها، آدمهای فرهیخته، کافهها و آشنایان اتفاقی داشتهام. گاهی دورشدنم از کشور تا ششماه به طول انجامیده اما غالبا حس کردهام در ایران هستم، ذهنم اینجا بوده، با شعرها و قصههایم از این فضا فارغ نبودهام. دور شدهام از اینجا اما جدا نشدهام. این بدان معنا نیست که در این وطن، که من آن را در شعری، «نامادری» نامیدهام، خیلی به من خوش گذشته است. من هم مثل بسیاران دیگر، رنجها و خوشیهایم را در اینجا داشتهام. از خُردی تا پیری، در انقلاب و جنگ چون دیگران زیر همین آسمان و بر این خاک، روزهای دشوار و شبهای ناایمن را آزمودهام اما بهعنوان یک نویسنده نمیتوانم خود را در سرزمینی دیگر جز اینجا تصور کنم و این نه به معنای عشق افراطی به سرزمین است و نه بدان معنا که عادتها آدمها را یکجانشین و زمینگیر میکند. میدانم که فرهنگ امری جهانی است و من در فرهنگی هستم که باید در پیوند با فرهنگهای دیگر جهان رشد کند و این وظیفه را در تمامی عمر پاس داشتهام. خود را آدمی مییابم که در این زادبوم و این فرهنگ مهربان، در خیلِ ناسپاسان به زبانی تعلق دارم که زیباترین شعرهای جهان را در آن سرودهاند و میسراییم. خوب که نگاه میکنم هرجا که رفتهام دلم برای شعر ایران، فرهنگ مردمی، هنر موسیقی و نقاشی ایران تنگ شده است. اینجا درونِ زبان، خلق میشوم، رشد میکنم، پنهان میشوم، در آن نفس میزنم. بی این زبان و بی این مردم تاریخی، بی این سرزمین که در ما هست و با ما نیست، میدانم که هویتی و حضوری معنوی ندارم. بر دهانه آتشفشانِ اکنون، که تاریخِ زنده و زندگانِ تاریخی در آن التهاب و کشاکش دارند، به شکیبایی عمر میگذرانم و میدانم به ملتی تعلق دارم که گاه جز آنچه مینماید و میزید، میاندیشد اما همواره به یک اصل از خرد مینویاش، پایبند مانده و آن زیستنی پرغرور، بیگزندرسانی به دیگران است.
حسرت فرزانه طاهری 17سالم بود که برای اولینبار به خارج از کشور رفتم، به لندن. صبحانه و اتاق در خانه زوجی جوان. دو ماه تابستان ٥٥. جز شگفتی از کل فضا و باقی ماجراها، رفتار با یکدیگر را سرد یافتم و حسابگرانه حتی. دلم برای «میهماننوازی» و «گرمای»«ایرونی» حسابی تنگ شد. سالها باید میگذشت که آن را نه حسابگری که عدم رواج تعارف ملی بدانم. خطها و محدودههای وجودی آدمها و سرکنکشیدن در عین رفاقتهای واقعی با دوستی که به دوستی گزیدهاند. آنقدر به ریا عادت کردهایم که صراحت برایمان برخورنده میشود. در مورد میهماننوازی هم همین بس که به محمدآصف سلطانزاده متولد کابل و «میهمان» سرزمینمان که در کابل دانشجوی پزشکی بود و اینجا در دخمه نمور زیرزمینی زندگی میکرد و دستمال گلدوزی میکرد، وقتی مجبورشد ایران را ترک کند و به دانمارک میرفت گفتم بس است داستاننوشتن از افغانستان، برو دانمارک از «میهماننوازی» ما بنویس که اینهمه به خود از بابتش میبالیم ما ملت بزرگ آریایی. و سالها بعد که دو بچهام دبستانی بودند و به هلند رفتم، به موزه ونگوگ و سیل بچههای دبستانی را دیدم نشسته بر زمین مقابل تابلو و معلمی که برایشان توضیح میداد و آن سال ٦٨ بود و آنهمه رنگ چشمم را میزد. غم غربت نبود، حسرت بود بهخاطر بچههایم و همه بچههای سرزمینم. شکل این تجربهها در سفرهای بعدی قطعا تغییر کرده که دقیقشدن در آنها مجالی دیگر میطلبد.
ایرانیماندن و جهانیشدن جلیل دوستخواه غربت مساله شرطی است. بستگی به این دارد که شخص چطور فکر کند و چطور کار کند. من جملهای را که زبان حال من هم هست از استاد بزرگم دکتراحسان یارشاطر که در خدمتشان و زیرنظرشان در دانشنامه ایرانیکا همکاری دارم، نقل میکنم. خبرنگاری از ایشان پرسیده بود آیا در نظر ندارید که یک زمانی به ایران برگردید و خب ایشان که در سنین بالایی هستند، جمله تاریخی بینظیری گفته بودند که باید با خط زرین نوشته شود و در دسترس همگان باشد. جمله این است: «هرجا که بتوانم به ایران خدمت کنم میهن من آنجاست.» این جمله بینظیر و تاریخی زبان حال هزاراننفر از جمله من هم هست. من وقتی احساس غربت میکنم (که البته سعی کردهام چنین لحظههایی کم باشد یا نباشد) اوقاتی است که خودم را عاطلوباطل و بیرون از خدمتگزاری به فرهنگ ایران ببینم. اگر در این دایره باشم هرکجای جهان، داخل این دایره خدمتگزاری بگنجم دیگر احساس غربت نمیکنم. ممکن است دلم هوای خانواده و دوستان بکند و یاد مادر ما که مادر فرهنگیمان است، بهسرم بزند بهاصطلاح فرنگیها نوستالژی سراغم بیاید، بههرحال اینها احساسات انسانی هستند ولی وقتی آدمی کلاهش را قاضی کند با خودش میگوید که چه تفاوتی میکند که در اتاقم در خانهای که در ایران دارم باشم یا در این خانه کوچک ساده در شهری غریب که عناصر فرهنگی خودش را دارد و تهیست از عناصر فرهنگی شخص من که درش پرورده شدم ولی بههرحال سالهاست اینجا (تانزویل در کویینزلند، واقع در شمالشرق استرالیا) زندگی کردهام و درست است که عناصر موجود، آن عناصری که من متعلق به آنم نیست اما من در چارچوب کار خودم، در همین اتاق کوچک ساده توانستهام ضروریترین پشتوانهها را داشته باشم. پس تفاوتی نمیبینم بین این اتاق و آن اتاق چون اگر آنجا هم باشم با رجوع به همین کتابها همین کارها را میکنم. دیگر بچه نیستم که بهانه بگیرم و دلتنگیهای ساده ابراز کنم که «آی من دلم هوای خانهمان را کرده است!» این قبیل بهانهگیریها بچهگانه است، وقتی آدمی آرمانی مثل ایراندوستی و خدمتگزاری به فرهنگ و ادب ایران دارد، همهجای جهان، که این آرمان را تحقق بخشد، وطن اوست. بهویژه امروز که رسانههای جهانگیر و گسترده این فاصله و دوری و غربت را بسیار کاهش دادهاند. با رسانههای کنونی و پیوندهای ایمیلی، این فاصلهها کم شده و تقریبا از میان رفته، انسان هرکجا که باشد، احساسِ درخانهبودن میکند. خانه اصلی و فرعی، مجازی است. اگر هدف از بودن در یک خانه کارکردن و خدمتگزاری است چه تفاوتی است میان این خانه و آن خانه و بهقول عرفا «همهجا خانه عشق است چه مسجد چه کنشت» و به این نکته، بزرگان فرهنگ ما چه در زمینه فرهنگ اسطورهشناختی و ادب حماسی ایران مثل فردوسی و چه در زمینه ادبیات عرفانی و تغزلی حافظها و مولویها تاکید کردهاند. مولوی میگوید: «این وطن جاییست کو را نام نیست، این وطن مصر و عراق و شام نیست» حالا درست است که از نظر ما وطن، ایران است و ایران خواهد بود اما مولوی با آن دید عرفانی فراتر از این به ماجرا نگاه میکند. اصلا به همین جهت است که این شخصیتها جهانی شدهاند و اگر یک مردی مثل نیکلسون میآید و عمری را صرف شناخت مثنوی مولوی میکند و مثنوی مولانا را به انگلیسی ترجمه میکند و بر آن شرح مینویسد و امروز مثنوی به تصحیح و ترجمه او در سراسر جهان خواننده دارد بیهوده نیست. چون او فهمیده مولانا شاعری محلی و محدود نیست و اندیشهاش جهانی است. درواقع «ایرانیماندن و جهانیشدن» تابلوی زرین ماست. بنده کتابی به همین نام دارم که بناست تا پایان امسالِ خورشیدی توسط ناشری در شبکه جهانی منتشر شود. اگر بنده از ایرانیماندن و جهانیشدن سخن میگویم این ابتکار من نیست. تمام بزرگان ادب ما از جمله مولوی به ایرانیماندن و جهانیشدن فکر میکردهاند و من بهعنوان رهرو راه آنها این اندیشه و فکر را که در مدرسه آنها آموختهام و طی دههاسال با آن زندگی کردهام، درس پس میدهم به بازماندگان آنها و تمامی ایرانیفرهنگان در هرکجای جهان.
راههایی برای رفع غربت غلامحسین نامی برای ما که در دوران میانسالی مهاجرت کردهایم، زندگی در غربت سختتر میگذرد. جوانها زودتر خودشان را با محیط جدید هماهنگ میکنند بهخصوص اگر از نوجوانی مهاجرت کرده باشند، اما هرچه سن مهاجریان بالاتر باشد بهدلیل خاطرات بیشتری که از سرزمین خودشان دارند، بهتدریج دچار غمغربت میشوند. هرچه سن بالاتر میرود مشکلات روحیروانی برای کسانی که در غربت زندگی میکنند بیشتر میشود، بهدلیل اینکه سالهای بیشتری را با محیط زندگی خودشان در سرزمینشان گذراندهاند، اما جوانترها و بچهها این حالت را ندارند. در این 11سالی که دور از ایران هستم و اجبارا بهخاطر بچههایم مهاجرت کردهام، غربت برایم خیلی آزاردهنده است و سعی میکنم در این سرزمین با خاطرات گذشته دلتنگیها را کم کنم و حتی ازطریق اینترنت و فیسبوک در جریان حوادث روز ایران، باشم. سعی میکنم طوری روزها را بگذرانم که احساس کنم داخل ایران زندگی میکنم. با اینکه میدانم ایران نیستم، اما از طریق توسل به خاطرات و نیز آگاهی از جریانات جاری در مملکت به خودم تلقین میکنم که در ایران هستم. چون دایما کار میکنم حتما برای سالیچندماه هم شده برای برگزاری نمایشگاه و... به ایران میآیم و با شاگردان و دوستان قدیمی وقت میگذارنم. بیش از 50سال در وطنم با جوانها در تماس بودهام و فعالیت هنری داشتهام، اما بههرحال غمغربت و دلتنگی هم مواقعی که ایران نیستم، سختیهای خودش را دارد. ------------------------------------------------------------------------------ همین حوالی سپیده عباسی: چندسال از زندگیمان که میگذرد، احساسات برای ما تعیین میکنند که از چه کلماتی استفاده کنیم. گاهی بیخودی گریهمان میگیرد، گاهی در اوج خوشحالی یاد مکانی میافتیم و گاهی با شنیدن آهنگی خاطرات به ذهنمان هجوم میآورند. اما از همان پنجسال پیش بود که معنی برخی کلمات تغییر کرد و واژههای جدیدی به مجموعه کلمات روزانه اضافه شد. از همانروزها بود که فرودگاه میتوانست روایتی از یکسفر بیبازگشت شود، از همانروزها بود که خداحافظیهای ناگهانی پیش میآمد. از همانروزها بود که میدانستیم مرخصی یعنی چندروز دیدوبازدید پرهیجان. مکانها معنی خاص خود را گرفتند، زمانها یادگار سالها شدند. معنی کلمهها هم عوض شد، دیگر نمیدانستیم برای برف باید یاد آدمبرفی و زمستان و کفش و کلاه بیفتیم یا سرمای شدیدی که عدهای در کنار پنجره شکسته از سوز میلرزند. این روایتی تکراری است برای حسی که همه بهگونهای داشتهاند و دارند؛ برای همه کسانی که سالها یا روزهایی از وطن، خانه یا کوچه و خانواده خود دور هستند. حتی برای کسانی که از محل کار خود دور میشوند. همه بهنوعی با مجموعهای از دلتنگیها همراهند. این دلتنگی میتواند برای هرچیزی باشد، وقتی به بیمارستان رفتی و از پشت پنجره مدام بیرون را نگاه میکنی، وقتی فرزندت را به مدرسهاش میرسانی و دلت برای نیمکتها تنگ میشود، وقتی با کمک وایبر در گروه همکلاسیهای دبیرستان و راهنمایی قرار میگیری و کلی یاد کودکیات میافتی، وقتی یاد دانشگاه میافتی، وقتی یاد اولین نمایشگاهی که برگزار کردهای میافتی، وقتی یاد اولین کسانی که با آنها فیلم ساختهای میافتی یا وقتی در مجلس سوگواری بزرگی شرکت میکنی یا وقتی تصاویر انقلابی را که برایش همه بهپا خاستند، مرور میکنییا سرودهای جنگی را میشنوی و یاد شهیدانی که در تابوتهای پوشیده با پرچم ایران برمیگشتند میافتی، یا وقتی صدای آژیر قرمز را تصادفا میشنوی و یاد روزهای پناهگاهها میافتی. همه این حسها اسمی دارند که شاید نشود یک نام برآنها گذاشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.