درباره نامگذاری سال۲۰۱۵ بهعنوان «سال جهانی نور»
امسال جهان غرق نور است
گروه علم: سازمان علمی، فرهنگی و آموزشی ملل متحد (یونسکو) در آغاز سال2015 میلادی که بهعنوان «سال جهانینور و فناوریهاینوری» نامگذاری شده است، از مقام علمی «ابنهیثم»، دانشمند نامدار جهان اسلام تجلیل میکند. مراسم رسمی آغاز سال جهانی نور و تجلیل از خدمات این دانشمند مسلمان در زمینه اپتیک، نجوم و ریاضیات، دوشنبه و سهشنبه هفته آینده در پاریس برگزار میشود. با برگزاری نمایشگاهی شامل 1001 اختراع بزرگ در عرصه تولید نور در مقر یونسکو، از مقام شامخ علمی «ابنهیثم» و سال جهانینور تجلیل میشود. «ابوعلی حسنبن هیثمبصری»، مشهور به «ابنهیثم» را در تاریخ علم بهعنوان نخستین دانشمند حوزه فیزیک نور در جهان میشناسند که نقشی مهم در زمینه شناخت نور و قانونهای شکست و بازتاب آن ایفا کرده است. در نوشتههای غربی قرون وسطا، وی را بیشتر به نامهای «آونتان» یا «آوناتهان» و به ویژه «آلهاوزن» (Alhazen) میشناسند که از بزرگترین ریاضیدانان و بدون شک بهترین فیزیکدان مسلمان عرب بوده است. «ابنهیثم»، در سال ۳۵۴ هجری (۹۶۵ میلادی) در بصره زاده شد. در زادگاهش منصب دیوانی داشت ولی به جنون تظاهر کرد تا برکنارش کنند و بتواند به علم که به آن علاقه بیشتری از کار خود داشت، بپردازد. او سپس به مصر و نزد الحاکم، فرمانروای فاطمی آنجا رفت. «ابنهیثم» در مصر در صدر گروهی از مهندسان درباره رود نیل و تنظیم جریان آن پژوهش کرد ولی به این نتیجه رسید که این کار ممکن نیست. خلیفه از این نتیجه عصبانی شد و «ابنهیثم» را بهجای یک منصب علمی، به کار دیوانی گمارد. «ابنهیثم» پذیرفت ولی دوباره تظاهر به جنون کرد که خلیفه او را در خانهاش زندانی، اموال وی را مصادره و کسی را بهعنوان قیم او منصوب کرد. «ابنهیثم» پس از مرگ الحاکم، دیگر به جنون تظاهر نکرد و آزاد شد و اموالش را پس گرفت. او باقی عمر با رونوشتنویسی از دستنویسهای علمی خصوصا ریاضیات به گذران زندگی پرداخت. وی که معتقد بود تنها راه رسیدن به حق، دانش مبتنی بر امور حسی و عقلی یعنی طبیعیات و الهیات و منطق است، در علوم ریاضی، حساب و هندسه، مثلثات، جبر، الابصار و غیره، استادی ماهر و صاحب ابتکار بود. «ابنهیثم»، پدر علم فیزیک نور و آغازکننده تحولاتی است که بعدها به ساخت دوربینعکاسی، دوربین سینما و پروژکتور پخش فیلم منجر شد. شرح اصول اتاقک تاریک و اختراع ذرهبین از کارهای برجسته این دانشمند مسلمان است که به ساخت دوربین عکاسی منجر شد. به دید برخی پژوهشگران، «ابنهیثم» نخستین دانشمند جهان است که سرعت صوت را محاسبه کرده است. وی با معیار متعارف اندازهگیری طول در زمان خود که واحد ذرع بود، سرعتنور و دور کرهزمین را اندازه گرفت. وی نخستین کسی است که ۷۰۰سال قبل از نیوتن به بررسی ویژگیهای نور پرداخت و اولین دانشمندی بهشمار میرود که از روش مبتنی بر آزمایش در کارهایش استفاده کرده است. رساله نور «ابنهیثم» تاثیر چشمگیری بر اروپا گذاشت. سیارک شماره ۵۹۲۳۹ نیز به افتخار این دانشمند، به نام «۵۹۲۳۹ ابنهیثم» نامیده شده است. شهرت ««ابنهیثم» در نجوم بیشتر به سبب تالیف رسالهای است به نام «مقاله فی هیاته العالم» که ظاهرا از آثار جوانی او است، زیرا در آن از «پرتوی که از چشم خارج میشود» سخن گفته است و ماه را جسمی صیقلی توصیف کرده که نور خورشید را «باز میتاباند». وی این دو نظر را در «المناظر» و «مقاله فی ضوء القمر» رد کرده است. این رساله، تنها نوشته نجومی «ابنهیثم» است که در سدههای میانه به باختر راه یافته است. «آبراهام هبرایوس» این نوشته را به سفارش «آلفونسوی دهم»، شاه کاستیل به اسپانیایی ترجمه کرد که مترجم ناشناسی نیز این ترجمه را (تحتعنوان کتاب جهان و آسمان) به لاتین درآورد. «ابنهیثم» در این رساله ثابت میکند که اگر ماه مانند آینهای رفتار کند، لازم میآید که سطحی از ماه که نورخورشید را به زمین بازمیتاباند، کوچکتر از سطحی باشد که ما میبینیم، پس نتیجه میگیرد که ماه نور عرضی خود را مانند اجسام منیر، یعنی از همه سطح خود و در همهجهات گسیل میدارد. این نظر با استفاده از یک «ذاتالثقبتین» نجومی ثابت میشود. از این رو، وی آسمان را متشکل از مجموعهای از پوستههای کروی (یا افلاک) هممرکز، فرض کرده است که برهم مماسند و درون یکدیگر میچرخند. در داخل ضخامت هر پوسته که نماینده فلک یکی از سیارات است، پوستههای هممرکز و خارج از مرکز و کرات کامل دیگری وجود دارد که به ترتیب با افلاک خارج از مرکز و افلاک تدویر متناظرند. همه پوستهها و کرهها سر جای خود و به گرد مرکز خود میچرخند و از ترکیب آنها حرکت ظاهری سیاره که طبق فرض، روی استوای فلک تدویر قرار دارد، پدید میآید. «ابنهیثم» با توصیف دقیق همه حرکتهایی که در کار میآیند، در واقع گزارشی کامل و روشن و غیرفنی از نظریه بطلمیوس درباره سیارات ارایه میکند و همین نکته، راز محبوبیت رساله او را آشکار میکند. «ابنهیثم» در سده پنجمهجری (یازدهم میلادی) ابزاری را بهنام جعبه تاریک (camera obscura) برای بررسی خورشیدگرفتگی بهکار برده بود. این ابزار در زمان جنگهای صلیبی به اروپا راه یافت. اتاقک تاریک، عبارت بود از جعبه یا اتاقکی که فقط روی یکی از سطوح آن روزنهای ریز، وجود داشت. عبور نور از این روزنه باعث میشد که تصویری نسبتا واضح اما بهصورت وارونه در سطح مقابل آن تشکیل شود. این وسیله بهشدت موردتوجه نگارگران قرار گرفت و همه نگارگران، بهویژه نگارگران ایتالیایی سده شانزدهم از آن برای طراحی دقیق چشماندازها و دیدن دورنمایی صحیح بهره میبردند، به این ترتیب که کاغذی را روی سطح مقابل روزنه قرار میدادند و تصویر شکلگرفته را ترسیم میکردند. این تصاویر بسیار واقعی و از ژرفانمایی (پرسپکتیو) صحیحی برخوردار بود. «ابنهیثم»، یکتصویر را هم فرافکن (projection) کرده است. وی دستگاهی ساخته بود که تصویر را باز میتابانده است، بدین گونه نخستین سنگ بنای سینما گذاشته شد. «ابنهیثم» نخستین دانشمند جهان است که سرعت صوت را اندازه گرفت و با معیارهای متعارف اندازهگیری در زمان خودش، که واحد ذرع بود، سرعتنور را محاسبه کرد و دور کره زمین را اندازه گرفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.