مروری اجمالی بر تحولات تاریخی نورشناخت
چه کردهایم و چه باید کرد؟
محمدتقی توسلی . استاد فیزیک دانشگاه تهران
بشر اغلب اطلاعات خود را در مورد جهان از طریق حس بینایی دریافت میکند که نور ناقل آن است. بنابراین شناخت هرچه دقیقتر رفتار نور همواره دغدغه او بوده است. نورشناختی که ما امروز شاهد رشد و توسعه شگفتانگیز آن هستیم، در پژوهشهای «ابنهیثم» ریشه دارد که سال۲۰۱۵، هزارمین سال تالیف اولین کتاب نورشناخت به نام «المناظر» در جهان توسط اوست. قبل از «ابنهیثم»، باور رایج بر این بوده که مشاهده اجسام در اثر خارجشدن نور از چشم و لمس اشیا حاصل میشود. او این نظریه را با نشاندادن تشکیل تصویر در «اتاق تاریک» رد میکند و مشاهده را بر ورود نور از اشیا به چشم بنا مینهد. او سه کتاب در زمینه نورشناخت نوشته که در آنها، روشهای علمی معمول امروز در توصیف رفتار نور بهکار رفته است. او نور ماه را ناشی از گسیل نور از چشمههای ثانویه دانسته که بعدا در فرضیه موجی هویگنس به صورت جامعتری بازتاب یافته است. صرف نظر از فرضیه «هویگنس» (که در قرن هفدهم ارایه شد ولی به سبب سلطه علمی «نیوتن» برجوامع علمی، که به موجیبودن نور اعتقاد نداشت، تا قرن نوزدهم توسعه نیافت)، نورشناخت همچنان در نورشناخت پرتوی (هندسی) خلاصه میشد. با آزمایش تداخل با دوشکاف توسط «یانگ» در اوایل قرن نوزدهم و کارهای بنیادی «فرنل» روی پراش نور، بشر شاهد رشد و توسعه نورشناخت موجی در قرن نوزدهم بود. فرضیه «هویگنس» توسط «فرنل» کاملتر میشود و با فرمولبندی دقیق آن توسط «کیرشهف»، نظریهموجی نور کامل میشود. در نیمه دوم قرننوزدهم معلوم میشود که نور بخشی از امواج الکترومغناطیسی است. نظریه الکترومغناطیسی که توسط «ماکسول» ارایه میشود، بسیاری از پدیدههای موجی نظیر پدیدههای بازتاب و عبور، قطبیدگی و دوشکستی را بهخوبی توصیف کرده و نظریه موجی «فرنل-کیرشهف» را تایید میکند. نورشناخت موجی، نورشناخت پرتوی را به صورت زیرمجموعه در بردارد. در حال حاضر نیز بسیاری از پدیدههای نور توسط انتگرال «فرنل-کیرشهف» توصیف میشود. در اواخر قرننوزدهم ابداع تداخلسنج «مایکلسن» که ظهور انواع تداخلسنجها را بهدنبال داشت، باعث شد نورشناخت موجی بهصورت ابزاری دقیق در سنجهشناسی بهکار گرفته شود. امروزه بسیاری از کمیتهای فیزیکی بهطور مستقیم و غیرمستقیم با استفاده از تداخلسنجی و پدیدههای دیگر نورشناختی سنجیده میشوند. اصول کار و رفتار بسیاری از دستگاههای نوری مورد استفاده در حال حاضر، نظیر انواع میکروسکوپها، تلسکوپها، دستگاههای تصویربرداری و تجهیزات نقشهبرداری، انواع طیفسنجها، نورشناخت زیستی و پزشکی با استفاده از نورشناخت پرتوی و موجی توصیف میشود. ظهور نورشناخت کوانتومی اگرچه پنجرههای جدیدی برای رشد و توسعه نورشناخت باز میکند اما در توصیف دستگاههای یادشده، تغییر محسوسی ایجاد نمیکند. به عبارت دیگر نورشناخت کوانتومی در بیشتر موارد با نورشناخت موجی همخوانی کامل دارد و به راحتی میتوان آن را از نورشناخت کوانتومی استنتاج کرد. اما برخی از رویدادهای قرنبیستم جهشی در رشد و توسعه نورشناخت ایجاد کرده که دامنه توسعه آن قابلتصور نیست. اختراع لیزر، ابداع تمامنگاری، شکلگیری نورشناخت غیرخطی، استفاده از تارهای نوری برای انتقال نور، ایجاد تپهای نوری کوتاه با پهنای زیر فمتوثانیه (15-10s)، بلورهای نوری، مدارهای مجتمع نوری، نورشناخت نانوذرات، توسعه فناوری مبتنی بر نورشناخت کوانتومی، توسعه LEDدر رنگهای مختلف، سلولهای خورشیدی و استفاده از نورشناخت برای تهیه انرژی سبز (سالم)، پنجرههایی هستند که اغلب آنها در نیمه دوم قرنبیستم گشوده شدهاند و افقهای بیکرانی را در جلو بشر گذاشتهاند که بخش قابلتوجهی از اقتصاد جهان در قرن بیست و یکم بر آنها متکی بوده و خواهد بود. بنابراین، غفلت از مشارکت جدی و اصولی در استفاده از این پنجرههای بازشده در زمینههای مختلف ما را همچون غفلتهای گذشته دچار زیانهای تاسفبار خواهد کرد. تمام کشورهای صنعتی و اغلب کشورهای درحالتوسعه، جایگاه خاصی برای اقتصاد مبتنی بر علوم و فناوری نورشناخت منظور کردهاند و با سرمایهگذاریهای قابلتوجه برای تربیت متخصص علمی و فنی در شاخههای مختلف نورشناخت و رواج فرهنگ نورشناختی در جوامع خود، راه را برای رسیدن به اهداف مورد نظر هموار کرده و میکنند. نورشناخت در ایران بعد از «ابنهیثم» توسط شاگردان او تا قرن هشتم به کندی رشد و توسعه مییابد. در اوایل قرنهشتم، «کمالالدین فارسی» سهکتاب نورشناخت نگاشته که اساس کار در آنها، پژوهشهای «ابنهیثم» است. نکته قابلتوجه در پژوهشهای «کمالالدین فارسی» نوشتن کتاب نورشناخت برای دانشجویان است. رهیافت او همچون رهیافت «ابنهیثم» پیشتاز روشهای علمی نوین است. از قرنهشتم به بعد توجه به علوم از جمله نورشناخت بهتدریج کاسته میشود و بالاخره به نورشناخت امروز در ایران نمیپیوندد. نورشناخت امروز در ایران منشأ غربی دارد. با تاسیس دارالفنون در ایران در سال۱۲۳۰، نورشناختی در آن تدریس میشود که کاربردهای نظامی داشته است. آموزش نورشناخت در دانشگاه با تاسیس رشته فیزیک-شیمی در دارالمعلمین عالی از سال۱۳۰۷ آغاز میشود. موسس شاخه فیزیک آن، دکتر «محمود حسابی» بود که خود در شاخه نورشناخت از فرانسه فارغالتحصیل شده بود و به آموزشهای نظری و تجربی نورشناخت توجه خاص میکرد و آزمایشگاه و کارگاه مناسبی برای آموزش تجربی و کارگاهی نورشناخت پایهگذاری کرد. آزمایشگاه نورشناخت او در حدی پیشرفته بوده که با مطالب نظری هماهنگی کامل داشته و دانشجویان میتوانستند آموختههای نظری خود را در آزمایشگاه تجربه کنند. این آزمایشگاه با تغییرات جزیی هنوز هم مورد استفاده دانشجویان کارشناسی دانشکده فیزیک دانشگاه تهران قرار میگیرد. دکتر «حسابی» به اهمیت نورشناخت برای کشور کاملا واقف بوده و درصدد راهاندازی مرکز اپتیک برمیآید که بهدلیل بیتوجهی مسوولان وقت عملی نمیشود. از ایشان کتابهایی در مورد نورشناخت هندسی، موجی، کوانتومی و نظریه الکترومغناطیسی نور بهجامانده که در زمان حیاتش برای دانشجویان کارشناسی و کارشناسیارشد تدریس میشده است. در دوران قبل از انقلاب اسلامی، هدف اصلی در علوم پایه، تربیت دبیر و کارشناس در سطح کارشناسی و بعدا در سطح کارشناسی ارشد بوده که نیازهای مبرم کشور را برآورده کند. در آن زمان به تحصیلات تکمیلی در علوم پایه، بهخصوص در مقطع دکترا، توجه جدی نمیشد. دلیل این امر وجود کار مناسب برای فارغالتحصیلان کارشناسی، امکان ادامه تحصیل آسان در دانشگاههای معتبر جهان و نبود نیرو و امکانات لازم برای ارایه دورههای دکترای استاندارد در داخل کشور بوده است. اما بعد از انقلاب اسلامی و بعد از جنگ تحمیلی، به آموزشوپژوهش در سطح تحصیلات تکمیلی بیشتر توجه میشود و از طرف دیگر ادامه تحصیل در خارج دشوار میشود. از این رو تحصیلات تکمیلی با رشد چشمگیری توسعه مییابد و فارغالتحصیلان موجهی در سطح دکترا تربیت میشوند و به استخدام دانشگاهها درمیآیند. تحصیلات تکمیلی از نظر نیرو و امکانات در برخی دانشگاهها به سطحی قابلقبول میرسد. این رشد و توسعه شامل نورشناخت نیز میشود و درحالحاضر در تعدادی از دانشگاهها و مراکز پژوهشی، آموزشوپژوهش در نورشناخت جاری است. گرچه توجه به کمیت در سالهای اخیر صدمات شدیدی به رشد منطقی تحصیلات تکمیلی وارد کرده است. با توجه به تعداد شرکتکنندگان در کنفرانسهای نورشناخت داخلی در سالهای اخیر که از مرتبه چندصد نفر است و با در نظر گرفتن تعداد مقالههای معتبر بینالمللی در نورشناخت که بیش از صدمقاله در سال است، میتوان نتیجه گرفت که تعداد قابلملاحظهای محقق در شاخههای مختلف نورشناخت در کشور فعالاند. اما متاسفانه هنوز کارهای تحقیقاتی آنها جهتدار نیست و اغلب در موضوعات پراکندهای انجام میگیرد و هدفهای درازمدت در آنها مشاهده نمیشود. این ضعف ناشی از آن است که برنامهای مدون برای رشد و توسعه علوم و فناوری نورشناخت پیشبینی نشده است. بدیهی است بدون برنامه، نتیجه تحقیقات تنها انتشار مقاله خواهد بود که متاسفانه به دلایل مختلف به آن، بیش از اندازه اهمیت دادهاند. از اینرو بهنظر نمیرسد اگر در اسرع وقت، برنامه مدونی برای رشد و توسعه علوم و فناوری نورشناخت تدوین نشود و آن برنامه موردپشتیبانی مسوولان ذیربط قرار نگیرد، کشور سهمی قابلاعتنا در توسعه و رشد نورشناخت قرنبیستویکم داشته باشد و زیانهای آن فاجعهآمیز خواهد بود. از اینرو ضرورت دارد با سرعت تمام اقدامات زیر به عمل آید: 1- ایجاد مرکز نورشناخت و جمع کردن محققان ارشد در آن، برای تدوین راهکارهای توسعه علوم و فناوری نورشناخت با توجه به نیازهای داخلی، جایگاه منطقهای و جهانی با در نظر گرفتن امکانات قابل دسترس و اهمیت استراتژیکی و اقتصادی. 2- تولید شیشه اپتیک و مواد لازم برای نورشناخت مرئی و فروسرخ به سبب اهمیت استراتژیک و اقتصادی آنها. 3- تربیت نیروی کارآمد برای ساخت قطعات نورشناختی در داخل کشور. 4- ایجاد حلقههای تبدیلکننده نتایج تحقیقات به کالا و خدمات و توسعه فناوری نورشناخت. 5- تعریف طرحهای میانمدت و بلندمدت با توجه به امکانات و اهمیت آنها در کشور، منطقه و جهان با درنظرگرفتن اهمیت آنها در رشد فناوری نورشناخت و توسعه اقتصادی. 6- حمایت از طرحهایی که در جهت پیشبرد هدفهای تعریفشده در بند الف آمده است. 7- برنامهریزی مدون برای فرهنگسازی در زمینه نورشناخت برای اقشار مختلف بهخصوص دانشآموزان. 8- اجرای طرحهای فراگیر مثل استفاده از انرژی خورشیدی با برنامههای زمانبندی شده. 9- فراهمآوردن بستر مناسب برای همکاری محققان در کشور، منطقه و جهان. در خاتمه امیدوارم که مسوولان ذیربط و پژوهشگران در شاخههای مختلف نورشناخت، سال۲۰۱۵، سال جهانی نور را آغازی برای بازنگری کارهای خود بدانند و با همفکری و همدلی به دنبال تلاش هدفمند در نورشناخت برای رسیدن به جایگاهی در خور شأن فرهنگ ایرانی باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.