اهمیت و ارزیابی کتابهای کمکآموزشی
هدایت استعدادها بهجای ممنوعیت فعالیتها
محمد کرامالدینی .نویسنده و پژوهشگر آموزش علم
سالها پیش، روزی در کسوت مولف کتابهای درسی به بازدید دبیرستانی واقع در آذربایجانشرقی رفته بودم. در یکی از کلاسها، دانشآموزی از من پرسید چرا برای هر کتاب درسی که مثلا حدود 300صفحه دارد، چندین عنوان کتاب کمکی تالیف و روانه بازار میشود؟ مگر کتابهای درسی چقدر دشوار و مبهم نوشته میشوند که نیاز به اینهمه کتاب کمکی دارند؟ او سپس ادامه داد بسیاری از این کتابهای کمکی که برای کسب درآمد نوشته میشوند، کیفیت لازم را ندارند و استاندارد نیستند، ما را دچار سرگردانی میکنند و بعضی از آنها حتی گمراهکنندهاند، مطالب نادرست دارند و وقت ما را بیهوده میگیرند. چرا برای کنترل بازار این نوع کتابها کاری انجام نمیشود؟ باید اعتراف کنم در آن لحظه انتظار شنیدن چنین سخنانی از دانشآموزی دبیرستانی نداشتم. یادم هست که در آن زمان کسی کاری برای ساماندهی کتابهای آموزشی انجام نمیداد. از طرح سامانبخشی کتابهای آموزشی هم خبری نبود و جشنوارهای هم برای معرفی کتابهای مناسب وجود نداشت. در آن زمان این فکر به ذهنم رسید که برای انجام آنچه این دانشآموز خواسته بود، یعنی کنترل بازار کتابهای کمکدرسی، دو راه بیشتر وجود ندارد؛ یکی ممنوعیت و مبارزه با ناشران و مولفان این نوع کتابها و دیگری بهعکس، همکاری با آنان و هدایت ناشران و مولفان و تشویق آنان برای تالیف کتابهای بهتر و مناسبتر. آشکار است که راهحل اول چندان مفید و امکانپذیر جلوه نمیکرد، چون ممکن بود به زیرزمینیشدن این کتابها منجر شود، اما راهحل دوم عملیتر مینمود. اکنون سالها از آن روز گذشته است. سالهاست که طرح سامانبخشی کتابها و منابع آموزشی با هدف هدایت و تشویق ناشران در حال اجراست و امسال یازدهمین دوره جشنواره کتابهای آموزشی برگزار شد، اما هنوز نهتنها از قیلوقال بازار مکاره کتابهای آموزشی کاسته نشده، بلکه هیاهوی فروشندگان اینگونه کتابها بلندتر هم شده است. هنوز تعداد کتابهای کمکی که بهازای هر کتاب درسی منتشر میشوند، نهتنها کاهش نیافته، بلکه افزایش بسیار هم داشته است و حتی میبینیم بهطور منظم از رسانههای قدرتمند کشور هم درباره آنها تبلیغ میکنند. پس نتیجه سامانبخشی چه بوده است؟ در پاسخ باید تاکید کنم که درست است کمیت این کتابها افزایش یافته، اما کیفیت آنها هم افزایش داشته است؛ یعنی نسبت کتابهای آموزشی مناسب و استاندارد افزایش قابلتوجه داشته است. بهبیاندیگر، جشنواره تا حدود زیادی در رسیدن به اهداف خود موفق بوده است؛ هرچند میتوانست با امکانات موجود موفقتر از این هم باشد. به نظر میرسد یکی از کارهایی که این جشنواره میتواند انجام دهد، برگزاری نمایشگاهی از کتابهای شایسته، منتخب، برگزیده و مناسب است. اگر در کنار نمایشگاه، فروشگاه یا نمایشگاه دایمی هم برای عرضه کتابهای مناسب تدارک دیده شود، بسیار بهتر است چون معرفی عنوان، نام پدیدآورندگان و ناشر بههیچروی کافی نیست. مخاطب این جشنواره باید بتواند کتابهای معرفیشده را لمس کند، در دست بگیرد و ورق بزند. در این صورت است که آشنایی واقعی با کتابهای شایسته روی میدهد و اهداف جشنواره بیشتر محقق میشوند. به نظر نگارنده، لازم است سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی که برگزارکننده این جشنواره است، در کنار برگزاری جشنواره، کارهای دیگری نیز انجام دهد تا تاثیر جشنواره ماندگارتر شود، از جمله حمایت بیشتر، شناساندن بیشتر جشنواره و افزایش اعتبار آن از طریق افزایش کیفیت جشنواره. اساس کار این جشنواره را داوران تشکیل میدهند. انتخاب داوران خوب و شایسته، داورپروری و آموزشوپرورش کارشناسان، از کارهایی است که این سازمان باید انجام دهد تا خوشنامی جشنواره افزایش یابد و تاثیر آن بیشتر شود. برای توضیح بیشتر این موضوع باید تاکید کرد از آنجاکه پایه و اساس این جشنواره را داوران تشکیل میدهند، باید به ویژگیهای آنان نیز بسیار توجه کرد. هراندازه کارِ داوری درستتر و دقیقتر انجام شود، به همان اندازه اعتبار جشنواره نیز افزایش مییابد؛ چون میدانم که کارِ داور چه اندازه دشوار و حساس است. داور باید کارشناس باشد و کتابهای منتشرشده را بشناسد و بتواند آنها را با هم مقایسه کند و درباره آنها نظر دهد. داوری و اندازهگیری کیفیت کتاب را نمیتوان به روشهای کمّی انجام داد. ما میتوانیم بسیاری از ویژگیهای فیزیکی و کمّی هر کتاب (مانند طول و عرض، جرم و...) را با دقت بسیار زیادی اندازه بگیریم. حالا اگر 10نفر این ویژگیها را اندازه بگیرند، اعداد یکسانی به دست میآورند. درحالیکه داوری درباره محتوای کتاب اینگونه نیست. داور هرگز نمیتواند خود را کاملا از سابقه ذهنی خود بیرون بکشد، نمیتواند سلیقه و علاقه خود را در داوری اصلا دخالت ندهد. پس کاری که برگزارکنندگان جشنواره میتوانند انجام دهند، این است که در انتخاب داورها بسیار سختگیر باشند و آگاهی آنان را روزآمد و جدید کنند؛ بهبیاندیگر، داورپروری کنند. از طرف دیگر تالیف کتاب درسی با تالیف کتاب کمکدرسی تفاوتهایی دارد، از جمله اینکه تالیف کتاب درسی در چارچوب برنامهای خاص و مصوب به نام برنامه درسی صورت میگیرد، مولف کتاب درسی نمیتواند خودسرانه هر موضوعی را میخواهد و میپسندد، به کتابش وارد کند یا از موضوعی خاص که در برنامه درسی وجود دارد، صرفنظر کند. به همین دلیل بعضی از نقصهایی را که در کتاب درسی وجود دارد، باید به حساب برنامه درسی مربوطه گذاشت. مخاطبان کتابهای درسی میلیونی هستند و شمارگان هر کتاب درسی در سال چندصدهزار است. کتاب درسی سراسری و فراگیر است و برای همه دانشآموزانِ همه مناطق کشور نوشته میشود و منبع اصلی آزمونهای ورود به دانشگاه است. درحالیکه کتاب کمکآموزشی این محدودیتها را ندارد. کتاب کمکدرسی شمارگان محدود دارد و خواندن آن برای دانشآموزان اجباری نیست؛ بنابراین، دست مولف کتابهای کمکدرسی بسیار بازتر است چون با محدودیت حجم روبهرو نیست و بنابراین میتواند کتاب خود را متناسب با مخاطب خاص، مانند دانشآموزان تیزهوش، عادی یا استثنایی بنویسد. (یادمان باشد کتاب کمکدرسی باید در واقع مکمل کتاب درسی رسمی باشد، نه رونویسی از آن.) وجه مشترک همه مولفان، چه درسی و چه کمکدرسی آن است که اصولا همه باید مخاطبشناس باشند؛ یعنی شناختی هرچهبیشتر و بهتر از مخاطب خود داشته باشند. مولف باید سواد و تخصص لازم را در موضوع مربوطه و نیز در زبان فارسی داشته باشد تا بتواند منظور خود را روشن و روان به فارسی توضیح دهد. به علاوه، او باید بتواند از منابع علمی بهگونهای مناسب استفاده کند. سعهصدر داشته باشد تا نقصهای اثر خود را بپذیرد و آنها را اصلاح کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.