راهنمای تدوین کتاب
مخاطبتان را بشناسید
رقیه علینژاد
باتوجه به اینکه در سالهای اخیر نظامآموزشی کشور تغییر کرده است، لازم شده کتابهای تازهای متناسب با این تغییر نظامآموزشی تدوین شود. با توجه به اینکه کتابهای درسی مهمترین ابزار آموزشی در نظامآموزشی کشور ما و بسیاری از کشورهای درحالتوسعه جهان است، کارشناسان آموزشوپرورش، ویژگیهای مهم یککتاب درسی مطلوب را بیان کردهاند که در ادامه خلاصهای از مهمترین این ویژگیها را با هم مرور میکنیم. 1- تالیف کتاب درسی براساس برنامه و هدفهای آموزشی: بسیاری از کشورها پیش از تالیف کتاب درسی اصلی، ابتدا برنامه درسی کلی را تنظیم میکنند و در آن چارچوب کلی مواردی را که دانشآموز باید در طول دوره تحصیل بیاموزد، بیان میکنند. سپس با توجه به موارد مندرج در این برنامه، کتاب درسی تدوین میشود. بدیهی است برنامه درسی بسیار کمتر از خود کتابهای درسی دچار تغییر میشود. برنامه درسی با همکاری کارشناسان رشته درسی، کارشناسان روانشناسی یادگیری و باتوجه به هدفهای کلی آموزشوپرورش کشور تنظیم میشود. 2- رعایت توالی مطالب: توالی مطالب باید باتوجه به خطسیر مشخص و بهصورت منطقی و باتوجه به یادگیریهای پیشین دانشآموزان باشد. همانگونه که توالی مطالب در هر طرح درس باید برپایه دانستههای پیشین و در چارچوب هدفهای مشخصی باشد، عرضه مطالب و توالی آنها در کتاب درسی نیز باید چنین باشد. توجه به برنامه درسی مقطع یا سالپیش و پیشنیازهای مفهومی و مهارتی به هنگام نوشتن کتاب بسیار زیربنایی است. علاوهبر اینها، رعایت توالی معقول و منطقی مفاهیم در چینش فصلها و گفتارها بسیار تعیینکننده است. ساختار هررشته از دانش برپایه سلسلهمراتبی شکل میگیرد که ترتیب منطقی مفاهیم آن را میتوان در یکهرم جای داد به اینگونه که مفاهیم بنیادیتر و عمومیتر در طبقههای پایینی و نزدیک به قاعده هرم و مفاهیم اختصاصیتر در طبقههای بالایی آن جای میگیرند. 3- پروراندن مفاهیم بنیادی بهجای انتقال واقعیتها: تمایز بین واقعیتهای علمی و مفاهیم بنیادی از مهمترین چیزهایی است که نویسنده کتاب درسی و معلمان باید به آن توجه داشته باشند. با توجه به اینکه امروزه دستیابی به منابع اطلاعاتی بسیار آسانتر از دورههای گذشته شده است و با وسایل ارتباطجمعی کنونی، بسیار آسان میتوان به واقعیتهایی مانند جمعیت کشورها یا دمای ذوبوجوش عنصرها دست یافت، هماکنون بسیاری از کتابهای درسی بهجای ارایه این اطلاعات خام، تلاش دارند شیوه کشف قانونهای طبیعی از اطلاعات خام را به دانشآموزان منتقل کنند. 4- عرضه مطالب متناسب با توانایی ذهنی دانشآموزان: مطالب عرضهشده در کتاب درسی باید با گروه سنی و توانایی ذهنی دانشآموزان متوسط هر کلاس سازگاری داشته باشد و فرصتهای متعددی را برای دانشآموزانی که تواناییهای متفاوتی دارند، فراهم کند. پژوهشهای گسترده روانشناسان تربیتی درباره مراحل رشد ذهنی کودکان و چگونگی یادگیری آنان، پس از دهه1960 میلادی به مراکز برنامهریزی درسی در جهان وارد شد و دگرگونی بزرگی در روش عرضه مفاهیم علمی به دانشآموزان پدید آورد. آن پژوهشها به آگاهی کارشناسان برنامهریزی درسی افزود و آنان را بهسوی طراحی برنامههایی کشاند که با تواناییهای ذهنی دانشآموزان سازگاری داشته باشد. برای مثال، مفاهیم انتزاعی به پایههای بالاتر و جنبههای عینی به پایههای پایینتر انتقال یافت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.