|

تالیف و ترجمه کتاب‌های علمی برای کودکان و نوجوانان در گفت‌وگو با «حسن سالاری»:

فقط عشق به کمک نویسنده می‌آید

گروه علم: سال‌هاست که بحث اولویت ترجمه یا تالیف کتاب‌های علمی (چه کتاب‌های درسی و چه برای عموم، چه برای کودک و نوجوان و چه برای بزرگسال)، مطرح است. برخی طرفدار ترجمه هستند و برخی طرفدار تالیف. هرکدام هم دلایلی را برای انتخاب خود مطرح می‌کنند. در جشنواره کتاب رشد امسال اما اتفاق جالبی روی داد. «حسن سالاری» هم در بخش تالیف و هم در بخش ترجمه کتاب برنده جایزه شد. در جشنواره رشد امسال، کتاب تالیفی «در کلاس درس کاشانی» در گروه ریاضی و کتاب ترجمه ‌«آشنایی با منظومه خورشیدی برای کودکان» در گروه علوم برنده‌ جایزه شد. به همین مناسبت با او گفت‌وگویی ترتیب دادیم تا با مزایا و معایب هرکدام از این رویکردها بیشتر آشنا شویم:

سال‌ها این بحث مطرح است که آیا ما کتاب‌های علمی را باید برای فرزندان‌مان به زبان فارسی بنویسیم و تالیف کنیم یا باید کتاب‌های خوب خارجی را ترجمه کنیم. طرفداران هر یک از این دیدگاه‌ها دلایلی را برای ادعای خود مطرح می‌کنند. نظر شما در این‌باره چیست؟ باید بگویم من طرفدار هر دودیدگاه هستم. از آنهایی که می‌گویند باید برای فرزندانمان کتاب خوب تالیف کنیم، خواهش می‌کنم انرژی بیشتری بگذارند و کتاب‌های خوب بیشتری تالیف کنند. از آنهایی که می‌گویند کتاب‌های خوب خارجی را باید ترجمه کنیم، خواهش می‌کنم کتاب‌های خوب را انتخاب و آنها را خوب ترجمه کنند. من در عمل هم به تالیف و هم به ترجمه گرایش دارم و هردو را ضروری می‌دانم. اما واقعیت این است که در بیانیه‌های داوری جشنواره‌های گوناگون، از کاستی‌های بسیار کارهای ترجمه‌ای بارها گلایه شده است. با توجه با همکاری‌هایی که با برخی سازمان‌های مرتبط با کتاب کودک و نوجوان دارم، بیش از یک‌دهه است که بیشتر کتاب‌هایی را که هرساله برای این حوزه‌ ادبیات منتشر می‌شود، می‌بینم و بررسی می‌کنم. در مجموع بگویم ما کتاب‌های خوب خارجی را به شیوه‌ای نامناسب ترجمه می‌کنیم. اگر کتاب خوب خارجی را خوب ترجمه کنیم، جای سپاس و ستایش دارد. اما واقعیت تلخ این است که بر کاستی‌های احتمالی کتاب خارجی، کاستی‌های بسیار دیگری می‌افزاییم. درباره‌ تالیف باید بگویم اگر در همه‌ زمینه‌ها نه، در برخی زمینه‌ها باید تالیف کنیم. برای مثال، کشور ما با بحران آب، آلودگی هوا، ویرانی زیستگاه‌ها، انقراض گونه‌ها، کمبود شناخت از جغرافیای طبیعی و انسانی و قوم‌های گوناگون، کم‌آگاهی نسبت به تاریخ علم، دانشمندان ایرانی، تاریخ ایران، فرمانروایان ایران و تمدن کهن ایران، کم‌آگاهی نسبت به اصطلاحات و مفاهیم مهم مانند دموکراسی، حقوق‌بشر، حقوق شهروندی، مشارکت مدنی، اقتصاد جهانی و بسیاری موضوع‌ها و مفاهیم دیگر، روبه‌روست. بارها می‌گوییم به فرهنگ‌سازی نیاز داریم. بخش مهمی از فرهنگ‌سازی به نوشتن کتاب‌هایی در این موضوع‌ها برای گروه‌های مختلف مربوط می‌شود. برخی هم می‌گویند بهتر است یک‌کتاب را به عنوان مبنا انتخاب و ترجمه کنیم اما در صورت نیاز با توجه به تاریخ و فرهنگ خودمان، بخش‌هایی را حذف و اضافه کنیم. نظر شما چیست؟ این کار را من در بیشتر کتاب‌هایی که تاکنون ترجمه کرده‌ام، انجام داده‌ام. اما فقط به افزودن مطالبی درباره‌ تاریخ و فرهنگ خودمان محدود نمی‌شود. گاهی ممکن است نویسنده‌ خارجی به دلایلی یک موضوع را روشن بیان نکرده باشد یا آن موضوع پیش‌نیازی داشته باشد که باید خواننده ایرانی از آن آگاه باشد. اینها را نیز باید به کتاب افزود. این کار را پیشینیان ما انجام می‌دادند و آن را تحریر می‌نامیدند. برای مثال، «خواجه‌نصیر طوسی»، کتاب‌های نویسندگان یونانی را تحریر می‌کرد، یعنی در جاهایی که به‌نظرش می‌رسید «اقلیدس» یا «ارشمیدس» خوب توضیح نداده است، توضیح بهتری به کتاب می‌افزود. زنده‌یاد «ایرج جهانشاهی»، از پیشگامان ادبیات کودک و نوجوان نیز به این کار باور داشت و نام این کار را بازپرداخت گذاشته بود. من کتاب «دانش پیشنیان» را ترجمه و بازپرداخت کرده‌ و دوفصل به آن افزوده‌ام. برای مجموعه‌ «تاریخ علم برای نوجوانان»، یک‌جلد با عنوان علم در ایران باستان نوشتم. اما به نظر من این کار مانند داروی مسکن است و کار اصلی، تالیف است. اگر کسی می‌تواند یک موضوع علمی را بهتر از یک نویسنده‌ خارجی توضیح دهد، چرا خودش کتاب ننویسد؟ شاید بتوانیم یک دلیل موجه برای این کار مطرح کنیم: کار تالیف دشوار، زمان‌بر و هزینه‌بر است و شاید با تالیف و ترجمه یا همان بازپرداخت، زودتر به نتیجه برسیم. در این صورت به چه ملاک و معیارهایی باید توجه کرد؟ نخست اینکه تا حد امکان باید حقوق نویسنده‌ خارجی را رعایت کنیم. اگر به کتابش چیزی می‌افزاییم، به شیوه‌ای مشخص کنیم که کجاها را ما افزوده‌ایم. دوم، باید دانش کافی در زمینه‌ مورد نظر داشته باشیم یا از کارشناسی آگاه کمک بگیریم. سوم، بر این‌کار پافشاری نداشته باشیم و همه‌ جوانب را بسنجیم، زیرا ممکن است کتاب به افزودن مطلب نیاز نداشته باشد. چهارم، افزوده‌ ما نباید به ساختار کتاب اصلی آسیب بزند و از نظر جمله‌بندی و گرافیک باید شبیه آن باشد. پنجم، به نویسنده‌ اصلی گوشه‌وکنایه نزنیم و احترام او را داشته و انتظار نداشته باشیم که او نیازهای کشور ما را نیز در نظر گرفته باشد. با این توضیحات، برای تالیف کتاب‌های درسی کدام بهتر است؟ برای تالیف‌ کتاب‌های علمی عمومی که درسی نیستند و مخاطب عام دارند، کدام روش بهتر است؟ شاید به‌نظر برسد کشوری مانند استرالیا به تالیف کتاب درسی یا کتاب‌های کمک‌آموزشی نیاز ندارد چون زبان رسمی این کشور زبان انگلیسی است و این کشور روزگاری مستعمره انگلستان بوده است، می‌تواند کتاب‌های درسی و کمک‌آموزشی انگلستان را مصرف کند. اما هم کتاب درسی و هم کتاب‌های کمک‌آموزشی را تالیف می‌کنند. من برخی از آنها را در اختیار دارم. محیط‌‌زیست این دوکشور تفاوت‌هایی با هم دارد و اختلاف‌های دیگری که میان این دو هست، کارشناسان آموزش را به تالیف برنامه‌ درسی متفاوت و کتاب‌های متفاوت واداشته است. ناشران استرالیایی بسیار فعال شده‌اند. در برخی موارد برای تالیف کتاب‌های درسی، کتاب خارجی را ترجمه و به اسم کتاب تالیفی به ما عرضه کردند؟ به‌نظر شما این کار درست است؟ آموزش‌وپرورش که ادعا دارد کتاب‌ها را تالیف می‌کند و تالیف‌هایش با کتاب‌های خارجی برابری می‌کند تا جایی که من می‌دانم، هیچ‌کتاب خارجی‌ای به‌عنوان کتاب درسی ترجمه نمی‌شود. فقط گاهی تکه‌هایی از چندکتاب خارجی را ترجمه کرده و به ظاهر به هم ‌چسبانده‌اند. استاد ارجمند آقای «مرتضی خلخالی» که خودشان سال‌ها‌ در سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی درسی فعالیت کرده‌اند، درباره‌ این کار نادرست بارها گفته‌اند و نوشته‌اند. کتاب‌های درسی خارجی با توجه به برنامه‌ درسی متفاوتی نوشته شده‌اند و نمی‌توان آنها را با هم مخلوط کرد. آیا می‌توان قطعه‌های چندخودرو را به هم وصل کرد و خودرو کارآمدی ساخت؟ البته شاید ما می‌توانیم! تجربه‌ من به عنوان نویسنده کتاب‌های کمک‌آموزشی نشان می‌دهد که چه برای کتاب درسی و چه برای هرکتاب دیگری، نمی‌توان تکه‌هایی از چندکتاب‌ را ترجمه کرد و کنار هم چید و به کتاب منسجمی دست یافت. شما می‌توانید کتاب‌های گوناگون را مطالعه کنید و از منابع گوناگون بهره‌برداری کنید، اما طرح کتاب شما باید خاص شما باشد. طرح کتاب، یعنی فصل‌بندی و به‌ویژه عنوان‌بندی درون متن، اسکلت کتاب یا چارچوب کتاب است. مهندس خوب، نقشه‌ ساختمان را مطابق شرایط زمین و کاربری آن، طراحی می‌کند و سپس مصالح را از جاهای گوناگون انتخاب می‌کند و ساختمانی می‌سازد که خاص سازنده‌ آن است. در برخی موارد هم بخش‌هایی از کتاب خارجی را حذف کرده‌اند که باعث شده است ارتباط منطقی بخش‌های کتاب از بین برود. برای حل این مشکل چه باید کرد؟ اگر ارتباط منطقی‌ای نمی‌بینید، به دلیل این است که برای ارتباط میان مفاهیم و موضوع‌ها وقت نگذاشته‌اند. به همان مثال خودرو توجه کنید. بارها شنیده‌ایم که می‌گویند لازم نیست خودروساز همه‌ قطعات خودرو را خودش بسازد. این درست است. اما طراحی خودرو باید از آن خود خودروساز یا سفارش او باشد و سپس قطعه‌هایی سفارش دهد که با طراحی خودرو همخوانی داشته باشد. درباره‌ کتاب درسی یا کمک‌آموزشی، باید عنوان‌بندی درونی کتاب (outline) با توجه به برنامه‌ درسی، طراحی و ساختار متن آن تعریف شود. نمی‌توان محتوای چندکتاب را که عنوان‌بندی درونی و ساختار متن متفاوت دارند، به هم بچسبانیم و ارتباط‌های منطقی را هم رعایت کنیم. شما خودتان برای تالیف کتاب چه‌کار می‌کنید؟ بگذارید روند تالیف کتاب «آشنایی با جانوران: خزندگان» را که به‌تازگی منتشر شده است، فشرده بگویم. نخست انتخاب موضوع بود. ضرورت داشت کتابی درباره‌ خزندگان ایران بنویسیم. بررسی کردم و دیدم چندکتاب در این باره نوشته شده، اما این کتاب‌ها برای کارشناسان محیط‌زیست و جانورشناسان مناسب است. چندکتاب دیگر به‌ظاهر برای نوجوانان نوشته شده بود، اما از نظر ساختاری، کتاب بزرگسالان به شمار می‌آید. نمی‌خواستم کتابی با عنوان آشنایی با جانوران ایران بنویسم، هرچند نوشتن این کتاب هم ضرورت دارد. می‌خواستم کتابی بر پایه‌ استانداردهای آموزشی علوم درباره‌ خزندگان بنویسم که خزندگان ایران در دل آن معرفی شود. پس، من از همان آغاز، رویکردی متفاوت برای کتابم در نظر گرفتم که آن را از کتاب‌های دیگر متمایز می‌کند. سپس استانداردهای آموزشی علوم را بررسی کردم. یادآوری می‌کنم این استانداردها را برترین کارشناسان آموزش‌وپرورش جهان پس از پژوهش‌های بسیار تدوین کرده‌اند و پایه‌ برنامه‌های آموزش علوم در کشورهای پیشرفته است. استانداردهای آموزش علوم به ما می‌گوید اگر می‌خواهید درباره‌ خزندگان کتابی بنویسید، چه مفاهیمی را باید آموزش دهید. حتی می‌گوید برای هرپایه آموزشی چه مفاهیمی را در چه سطحی باید بگویید. تا اینجا بخشی از راه، برای من روشن‌تر شده بود. خوانندگان کتاب را دانش‌آموزان دوره‌ راهنمایی به بالا در نظر گرفتم، استانداردهای آموزش علوم را پیش چشم داشتم. استانداردهای ساختاری کتاب را می‌دانستم که بخشی از آنها را به صورت مقاله در کتاب ماه کودک و نوجوان منتشر کرده‌ام. کتاب‌های مرجع جانورشناسی را تهیه کردم. کتاب‌های مشابهی را که برای خوانندگان نوجوان نوشته شده است، بررسی کردم. پس از همه‌ بررسی‌ها، طرح ویژه‌ کتاب خودم را آماده کردم؛ طرحی که خاص این کتاب است. سپس اطلاعات گردآوری‌شده از کتاب‌های مرجع انگلیسی و فارسی را درون طرح کتاب ریختم. البته جمله‌ها را از جایی کپی نکرده‌ام. اطلاعات را به زبانی که مناسب می‌دانستم، گزارش کرده‌ام. پس به نظر شما، آنچه کتاب تالیفی را از کتاب ترجمه‌ای متمایز می‌کند، طرح کتاب است؟ طرح کتاب و ساختار متن. وقتی شما کتابی درباره‌ خزندگان می‌نویسید، مفاهیمی که باید در کتاب بیاورید، مشخص است، برای مثال، باید ویژگی‌های خزندگان مانند خونسردبودن و تخمگذاربودن را مطرح کنید. آنچه کتاب‌های گوناگون درباره‌ خزندگان را از هم متمایز می‌کند، این است که نویسنده چگونه این مفاهیم را مطرح می‌کند و چه مثال‌هایی را برای کتاب خود انتخاب می‌کند، همچنان‌که یک معلم فیزیک با انتخاب مثال مناسب یا انجام آزمایشی ساده، می‌تواند مفهوم اندازه‌ حرکت را بهتر از معلمی دیگر به دانش‌آموزان انتقال دهد. هردو می‌خواهند یک مفهوم را آموزش دهند، اما آنچه آنها را از هم متمایز می‌کند، چگونگی آموزش است. گاهی گمان می‌کنند وقتی می‌گوییم «کتاب تالیفی» یعنی اینکه هرچه در آن کتاب هست، حاصل پژوهش‌های دست‌اول و کشف‌ها و اندیشه‌های ناب نویسنده باشد. همیشه اینچنین نیست. حتی در کتاب‌های دانشگاهی نیز چنین نیست. برای مثال، کتاب بیوشیمی استرایر را به دلیل علاقه‌ای که به این کتاب داشتم، بررسی کرده‌ام. فقط اندکی بیش از یک پاراگراف این کتاب بر پایه‌ پژوهش‌های پروفسور «استرایر» نوشته شده است. بقیه‌ محتوای کتاب، از بررسی مقاله‌های پژوهشگران برجسته فراهم آمده است. کاری که «استرایر» و همکارانش انجام داده‌اند، بررسی تعداد بسیار زیاد مقاله‌های پژوهشی و بازگویی آنها در چارچوب کتابی خواندنی و فهمیدنی است. چگونه می‌توانیم تالیف کتاب علمی را در کشورمان رونق دهیم؟ نخست باید بخواهیم. هنوز بسیاری به ضرورت این کار باور ندارند. دوم، باید بیاموزیم. تالیف کتاب، چه برای کودک و نوجوان و چه برای دانشجویان، خود علم مستقل و جداگانه‌ای است. اگر می‌خواهیم کتابی درباره‌ زمین‌لرزه، محیط‌‌زیست، تاریخ ایران یا بدن انسان بنویسیم، افزون بر اینکه باید دانش این موضوع‌ها را بدانیم، علم نوشتن کتاب کودک و نوجوان یا نوشتن کتاب درسی دانشگاهی را باید فرابگیریم. مقاله‌های پژوهشی بسیاری درباره‌ کتاب کودک و نوجوان و کتاب دانشگاهی منتشر شده است و می‌شود. کتاب، جدا از موضوع آن، خودش یک زمینه‌ پژوهشی است و ما در این زمینه بسیار عقب‌ماندگی داریم. سوم که بسیار مهم است، پشتیبانی است. ناشر باید برای کتاب تالیفی هزینه کند. بر فرض که سرمایه داشته باشد و هزینه کند، سازمان‌های مرتبط باید همکاری کنند، برای مثال، شما وقتی می‌خواهید کتاب‌هایی درباره‌ انرژی بنویسید باید وزارت نیرو، وزارت نفت و گاهی شهرداری به شما کمک و از شما پشتیبانی کنند. باید درباره‌ مصرف منابع انرژی به شما اطلاعات دهند. نیاز به عکاسی دارید و شاید برای عکاسی باید سفر کنید. اگر این پشتیبانی‌ها نباشد، کتاب تالیفی درباره‌ انرژی نخواهید داشت؛ یعنی کتابی که نگاهی ویژه به وضعیت انرژی در ایران داشته باشد. شعار می‌دهیم جهانی فکر کنید، اما محلی عمل کنید. عمل به این شعار در واقعیت، دشوار است. با این توضیحات به‌نظر می‌رسد خود شما به‌عنوان مولف، با دشواری‌های بسیاری روبه‌رو هستید؟ بله. من به عنوان مولف اگر بخواهم برای مثال، درباره بدن انسان و بهداشت بنویسم، افزون بر خواندن منابع جهانی، باید شرایط و وضعیت بهداشتی ایران را به‌خوبی بدانم. باید با پزشکان ایرانی گفت‌وگوهایی داشته باشم. باید به چندبیمارستان سر بزنم و عکاس ببرم و عکس تهیه کنم. باید آمار بیماری‌های شایع در ایران را بدانم. باید از کارهای پژوهشکده‌های وزارت بهداشت آگاه باشم. از یک‌سو همکاری مناسب انجام نمی‌شود، چون ما تجربه‌ چنین همکاری‌هایی را نداریم و شاید برای ما مهم نباشد که برای نویسنده کودک و نوجوان وقت بگذاریم. از سوی دیگر، این همه‌وقت که صرف می‌شود، بازگشت مادی کافی برای نویسنده ندارد. فقط عشق به کمک می‌آید. ----------------------------------------------------------------------------------------------- بارآوری قلم در جزیره دانش «حسن سالاری»، مترجم، نویسنده، ویراستار، پژوهشگر آموزش و پرورش و مدیر پایگاه اینترنتی جزیره‌ دانش است. «سالاری» تاکنون سه‌بار برنده‌ جایزه‌ کتاب سال، یک‌بار برنده‌ جایزه‌ کتاب سال دانشجویی و سه‌بار برنده‌ جایزه‌ جشنواره‌ کتاب‌های آموزشی رشد شده است. او جایزه‌ قلم پرنده‌ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را در سال1388 به‌دلیل مجموعه آثار نیز دریافت کرد. با این‌همه، وی کتاب صددانشمند ایران و اسلام را برترین کار پژوهشی و نگارشی خود می‌داند. «سالاری» تاکنون بیش از 300مقاله به صورت ترجمه یا تالیف در مجلات و روزنامه‌ها منتشر کرده است. پایگاه اینترنتی «جزیره‌دانش» به نشانی jazirehdanesh.com که در سال1383راه‌اندازی شد نیز در سال1386 برگزیده‌ دهمین دوره جایزه‌ ترویج علم ایران شد. «حسن سالاری» تاکنون برنده جوایز بسیاری بوده است، از جمله: دهمین جشنواره‌ کتاب‌ سال دانشجویی، 1382 (شبیه‌سازی انسان) بیست‌وپنجمین دوره‌ کتاب سال، بهمن 1386 (فرهنگنامه‌ کلید دانش) جایزه‌ کتاب فصل مهرماه 1387 (سلول) بیست‌وهفتمین دوره‌ کتاب سال، بهمن 1388 (مجموعه مفاهیم پایه در علوم تجربی) نهمین دوره‌ کتاب فصل، بهار 1388 (علم در ایران‌باستان) قلم پرنده‌ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، 1388 (مجموعه‌ آثار) سیزدهمین دوره‌ کتاب فصل، پاییز 1389 (از پرنده‌ دانا بپرس) بیست‌وهشتمین دوره‌ کتاب سال، بهمن 1389 (تاریخ علم برای نوجوانان) هشتمین جشنواره‌ کتاب‌های آموزشی رشد، دی‌ماه1389 (دانشنامه‌ تصویری نوآموز) نهمین جشنواره‌ کتاب‌های آموزشی رشد، دی‌ماه 1390 (بیرونی، استاد اخترشناسی و جغرافیا) یازدهمین جشنواره‌ کتاب‌های آموزشی رشد، دی‌ماه1393 (آشنایی با منظومه‌ خورشیدی، در کلاس درس کاشانی)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.