هیولاهای عادی
مرضیه رسولی
آشویتس 70سال پیش آزاد شد: 27ژانویه1945 و خبرهایی که از آن بیرون آمد جهان را شوکه کرد. اردوگاه بیرکناو یکی از سهاردوگاه اصلیاش از بزرگترین و بدنامترین مراکز مرگ بود. در آنجا نازیها یکمیلیونوصدهزارنفر را قتلعام کردند. آشویتس که قبل از دهه40میلادی فقط یک ایستگاه قطار بیاهمیت در نزدیکی مرز لهستان با آلمان بود در کل حیات بعدیاش به نماد شر بشر تبدیل شد و به هیات موزه درآمد. میگویند نازیها مردم را شستوشوی مغزی داده بودند. آنها دیگر توان تشخیص درست از نادرست را نداشتند یا اینکه اصلا بیاطلاع نگه داشته شده بودند که اگر آگاه میبودند هرگز با سیستم سرکوب همراهی نمیکردند. همه اینها را میگویند تا مردم را همچنان در نقطه امن بیگناهی نگه دارند. احتمالا هانا آرنت، اولین نویسندهای است که بدون هیچ همدلی، این مسوولیت را به مردم برمیگرداند. پژوهشگران روی جادوی تبلیغات و شستوشوی مغزی تاکید میکنند اما گزارشهای محرمانه سرویس امنیتی اساس درباره افکارعمومی آلمان در زمان جنگ (از 1939 تا 1944) نشان میدهد مردم آلمان درباره جنایتها اطلاع کافی داشتند و خیلیهایشان با وجود اینکه تحت تاثیر تبلیغات هیتلری بودند هنوز هم میتوانستند عقاید مستقلی داشته باشند ولی مطلعبودن از جنایتها باعث نمیشد از پشتیبانی خود کم کنند و کاملا آشکار است که پشتیبانی تودهای از توتالیتاریسم، صرفا از بیاطلاعی و مغزشویی مایه نمیگیرد. هانا آرنت در کتاب دیگرش «آیشمان در اورشلیم» به دادگاههای آدلف آیشمان، یکی از افسران بلندپایه حزب نازی پرداخت که در جریان جنگجهانی دوم وظیفه انتقال انبوه یهودیان سرتاسر اروپا به اردوگاههای مرگ را برعهده گرفته بود. آیشمان در سال1962 محاکمه شد، اتهامهایش را نپذیرفت و حکم اعدام گرفت. دادستان دادگاه، او را «غیرعادیترین هیولایی که نوع بشر تاکنون به خود دیده» معرفی کرد اما آرنت در کتابش نوشت که او هیولا نبود، او یکی از هزاران مردمی بود که از مسوولیت اخلاقی خود فرار میکردند غافل از اینکه در سیاست، اطاعت و حمایت یکی است. آیشمان را هیولا میخوانیم تا شر را غیرعادی جلوه دهیم و از مردم دورش نگه داریم. درحالیکه ارتکاب جنایت علیه بشریت فقط از هیولا برنمیآید، به دست آدمهای عادی هم شدنی است.
کتاب «زنانی که هیتلر را یاری کردند» یکی از تازهترین کتابهایی است که ذرهبین را بیشتر از فرماندهان روی مردم و بیشتر از مردم، روی زنانی میگیرد که شاید بهواسطه نگاه مردسالاری که جنگ را کاری مردانه میداند از زیر بار جنایتهایی که کردند، فراری داده شدهاند. سکسیسم اینبار به کمک آنها آمد: در دادگاه نورنبرگ حتی یک زن هم در جایگاه متهم ننشست. وندی لاور، نویسنده کتاب با استناد به مدارک بهجامانده از نازیها، از انگیزهها و دلایل حضور ۵۰۰هزارزن آلمانی میگوید که در سالهای جنگجهانی دوم داوطلبانه یا در چارچوب «انجام وظیفه ملی» همراه با ارتش نازی به شرق اروپا رفتند و شاهد و ناظر جنایتهای این ارتش و نهادهای امنیتی آلمان نازی شدند یا خود عامل این جنایتها بودند. او میگوید زنانی که در مناطق اشغالی حاضر بودند الزامی به کشتن نداشتند و اگر امتناع میکردند مجازات نمیشدند. تنها کمک احتمالی آنها به قربانیان بود که جرم به حساب میآمد. ولی زنان مورد اشاره داوطلبانه و بعضا با شور و شوق به کار کشتن مشغول شدهاند. جنایتکاران فقط در یکطبقه مشخص خلاصه نمیشدند؛ از طبقه کارگر و اقشار فرودست تا وابستگان به قشر مرفه و بسیار مرفه جامعه، کمسواد و تحصیلکرده و دانشگاه رفته را دربرمیگرفتند. فقط اتاقهای گاز نبود که میلیونها آدم را کشت، شاید برای مبرا کردن مردم بیش از حد روی اتاقهای گاز تاکید شده در حالیکه برای کشتار میلیونی خیلی هم به وجود آنها احتیاج نبود، چنانکه نصف کشتهشدگان بهدست نازیها (احتمالا نزدیک به سهمیلیون) با شلیک گلوله یا گرسنگی کشیدن از پا درآمدهاند. این یعنی پشت هر کشته، یک قاتل ایستاده است. دنیل جونا گولدن هاگن در مطلبی که روز یکشنبه به مناسبت 70سالگی آزادی آشویتس برای نیویورکتایمز نوشت، گفته در ماجرای نسلکشی رواندا هم ۸۰۰هزارنفر کشته شدند و ابزار نسلکشی، چاقو و داس بود. چیزی که در نسلکشی مهم است ابزار نیست، کسی است که تصمیم بگیرد؛ گروهی که مجری این کار باشد و مردمی که با این تصمیم همدلی کنند یا به مجریان بپیوندند. هروقت جنایت عظیمی رخ میداد، معصومیت مردم خیلی پررنگ میشد. از آنها تصویر کودکانی را میساختند که ازشان سوءاستفاده شده، به بازی گرفته شدهاند و دستدردست کسی به این طرف و آنطرف برده میشوند، حتی نمیتوانند سر بلند کنند و چهرهاش را ببینند و از او بپرسند کجا میرویم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.