«مرثیهای برای کتابسوزیها» به روایت «علی اتحاد»:
مخاطب ایرانی ترجیح میدهد تعامل نکند
سحر آزاد
دالانی که به سمت طبقه بالا میرود، تاریک است و چارهای جز این نیست به مردی با ردای سیاه که شمعی در دستش دارد، اعتماد کنید. جواد مولانیا جلو جمعیت راه میرود، تماشاگران به تالاری میرسند که ویدئوهای هانیه توسلی و مهدی احمدی درحال پخش است. مولانیا بار دیگر به میان جمعیت میآید، نور شمع از زیر چهرهاش تابیده میشود و جملاتی را تکرار میکند: «تو خواهی سوخت/ با هرآنچه تو را ساخته است...» باردیگر همه به دنبال او از راهرو عبور میکنند و به تالار طبقه بالا میرسند که بابک حمیدیان، نورا هاشمی، نیکو ترخانی و نوید هدایتپور دور یکمیز مستطیل سیاه نشستهاند و درحال نوشتن هستند. آنها مدام مینویسند و مدام هم کاغذهایشان را میسوزانند. «مرثیهای برای کتابسوزیها» دومین بخش از سهگانه علی اتحاد است که در فرهنگسرای نیاوران روی صحنه رفته. اتحاد که پیش از این بیشتر در عرصه تجسمی و رسانههایی میان رشتهای فعالیت کرده، معتقد است داستان این اثر نهتنها یک الگوی تاریخی تکرارشونده بوده است، بلکه حتی مصداقهای آن در دنیای امروزی نیز همچنان وجود دارد. به بهانه این اثر گفتوگویی با او انجام دادهایم:
شما در نشست خبری تاکید داشتید این برنامه یک رخداد event یا Happening است اما بعد از آن همچنان در خبرها از کلماتی همچون نمایش، تئاتر یا پرفورمنس استفاده میشود. اساسا رخداد چه تفاوتی با پرفورمنس یا تئاتر دارد؟ البته من از عبارت Happening استفاده نکردم... . بله، اما معمولا برای رخداد از این واژه هم استفاده میشود... . هردو کلمه Event و Happening در فارسی رخداد ترجمه شده و رخداد برای من در اینجا ترجمه تحتاللفظی Event است. من از این واژه استفاده کردم چون در «مرثیهای برای کتابسوزیها» از امکانات موسیقی، ویدئوآرت، ویدئو- اینستالیشن، اودیو-اینستالیشن و حوزههای متفاوت هنرهای اجرایی Performing Arts و... استفاده کردم. اگر از هرکدام از آنها به تنهایی استفاده کرده بودم، میگفتم این اثر تئاتر اینترکتیو یا پرفورمنسآرت یا چیزی از ایندست است. اما من مجموعهای از رسانهها را بهکار گرفتهام و تقلیلدادن این عنوان به یکرسانه، بهنظرم درست نیست. بهتر است واژههایی انتخاب شود که همه آنها را پوشش دهد. تمایز رخداد با تئاتر و پرفورمنس چیست؟ آنچه در اینجا اتفاق میافتد، یک اتفاق بینابینی است، درام ندارد، روایت در آن نقشی ندارد و مجموعهای از تکگوییهایی به زبانهای مشابه دورههای مختلف تاریخی است. بخشی از زبان کار به دوران خاصی ارجاع داده نشده، در بخشی از کار، از زبانهای ناشناخته استفاده شده است، در بخشی از کار از زبانی باستانی مانند اوستایی استفاده شده و در بخشی دیگر سهزبان دیگر که اساسا وجود خارجی ندارند، بهکار گرفته شده تا تصور شود این زبانها مردهاند و در اثر کتابسوزیها و گذشت زمان نابود شدهاند؛ آواهایی شبیه آرامی، مصر باستان، سریانی و... هم شنیده میشود. من از امکانات چندرسانه مختلف استفاده کردهام. این کار پرفورمنسآرت به معنای خاص کلمه نیست، چون مثلا تمرینشده است، اجراگران جملات مشخصی را هرشب تکرار میکنند پس نمیتواند پرفورمنسآرت در معنای خاص کلمه باشد. از طرف دیگر از امکانات پرفورمنس استفاده کردهایم چون هرشب کنشهایی در آن اتفاق میافتد که غیرقابلتکرار است هرچند کلیت کار قابلتکرار است. تئاتر هم نیست چون از سویی دراماتیک نیست و از سوی دیگر ابزارهای مختلف دیگر رسانهها در آن وارد شده است، گرچه تئاتر تعاملی هم داریم، اما بهنظرم این کار، یک تئاتر نیست، یک اثر بینابینی است و از امکانات رشتههای مختلف استفاده کرده است. چه ضرورتی داشت اثرتان را در این فرم ارایه دهید، مثلا چرا در قالب تئاتر اجرا نکردید؟ چون ترجیح نمیدهم. جواب ساده این است که حوزه فعالیت من هنرهای اجرایی و دیداری است. شاید در آینده فیلم ساختم یا تئاتری روی صحنه بردم اما آنچه در سالهای گذشته کار کردم، عموما در حوزه هنرهای اجرایی و دیداری مانند پرفورمنسآرت، موزیک پرفورمنس، ویدئوپرفورمنس و ویدئواینستالیشن و... بوده است. با اینکه تحصیلاتم در رشته سینماست ولی هنوز وارد هنرهای دراماتیک نشدهام و نمیدانم چه زمانی وارد این حوزه میشوم. «مرثیهای برای کتابسوزیها» بخش دوم سهگانهای است که قسمتاول آن با نام «نام من سرخ» سال گذشته ساخته شد. در بخشاول، شما به موضوع فراموشی و در بخش دوم این سهگانه به موضوع تباهی توجه کردهاید. جرقه اولیه این سهگانهها چگونه شکل گرفت؟ کلا دوره کاری من به هم پیوسته است. من عنوان کلیای به نام «مجموعه رازورزی» برای تمام کارهایی که طی این سالها انجام دادهام، انتخاب کردهام که عناصر مانند سریال در آن تکرار میشوند. «مرثیهای برای کتابسوزیها» قسمت23 «مجموعه رازورزی» است. از ابتدا تصمیم داشتید بهصورت سریالی کار کنید؟ یکروزی تصمیم گرفتم و خودم را مجاب کردم اینگونه کار کنم. من در طول سال، ایدههای زیادی را دور میریزم چون در این سریال جا نمیگیرند. موادی که در کارهایم استفاده میکنم مثل شمع، آبدان، کاغذ، پارچه سفید و سیاه، رداهای بلند شرقی، رداهای کلاهدار، صدای آب و... مدام در کارهایم تکرار میشوند. ترجیح میدهم بهجای اینکه تعریف کنم این عناصر چه مفهومی دارند، مخاطبانی پیدا کنم که در این سالها با من همراه شوند و به مرور عناصر به کاررفته در این دوره کاری سریالی را درک کنند. شاید اسم مجموعهام به همین دلیل «رازورزی» است. «رازورزی» یک اصطلاح در حوزه خاورشناسی و معرف یک سنت است. در این سنت، گروهی دارای مناسکی هستند و شما از بیرون، آگاهی به این مناسک ندارید. زمانی که وارد گروه شدید، باید پیمان ببندید که به افراد خارج از گروه در مورد این مناسک سخنی نگویید. این شیطنت شرقی که با میتراییسم و آیینهایی شبیه آن شروع شد و به مرور در تمام جهان گسترش یافت، برای من نمونه جذابی از این مدل فکری بود. همیشه فکر میکردم آنها روی چه نقطه عجیبی از خواست بشری دست گذاشتهاند، آنها به سراغ حس کنجکاوی رفتهاند و وقتی انسانها حس کنجکاویشان درگیر شود، دیگر چیزی جلودارشان نیست. برایم جالب شد که درباره این مساله کار کنم و به همین دلیل عنوان کلی «رازورزی» را برای دوره کاریام انتخاب کردهام. برویم سراغ سهگانهها... . اگر بخواهم در مورد شروع این سهگانه صحبت کنم، باید بگویم تمام کارهایم اینگونه شروع میشوند که طی سال درباره تاریخ خاورمیانه و تاریخ ادبیات این ناحیه و چیزهای مشابه مطالعه میکنم و در عینحال بخشی از کار من تدریس حکمت ایرانی و متون کلاسیک است. از این مباحث به الگوهایی دست پیدا میکنم که در طول تاریخ تکرار شدهاند مثل الگوی انتظار، میل به نیروی مرکزی، تبدیل شخصیت تاریخی به اساطیری و مواردی از ایندست که از دوران باستان تا به امروز تکرار شدهاند. بعد از کشف این الگوها، اول جستوجو میکنم تا ببینم این الگوها واقعا در تاریخ بودهاند یا زاییده وهم من هستند. وقتی که مطمئن شدم، یک پروسه پژوهشی برایم شروع میشود... . بارها شنیدهایم که تاریخ تکرار میشود. چرا فکر میکنید ممکن است این مساله ناشی از وهم شما باشد؟ شاید از نظر من موضوعی یک الگوی تاریخی محسوب شود، اما در واقعیت فقط دواتفاق تاریخی مشابه یکدیگر باشند. وقتی تکرار موضوعی خاص در دورههای مختلف تاریخی بیشتر میشود، مطمئن میشوم که با یک الگو مواجهم و من دچار وهم نشدهام. وقتی بهنوعی از یکالگو میرسم ششماه الی یکسال کار پژوهشی آن زمان میبرد و بعد از آن به این مرحله میرسم که بررسی کنم و ببینم میتوان این الگو را به یک اثر تبدیل کرد یا اینکه صرفا باید بهصورت مقاله درآید یا تدریس شود. وقتی به این نتیجه رسیدم که قابل تبدیلشدن به اثر هنری است، به سراغ انتخاب مدیوم مطلوبم برای بیان آن میروم. مساله فراموشی و تباهی برای من دغدغهای بسیار قدیمی است. قسمت اول مجموعه رازورزی، تباهی و قسمت دوم فراموشی نام دارند. از همان موقع این مفاهیم همراهم بودند و آرامآرام شکل گرفتند تا اینکه سهسال قبل من به مساله کتابسوزی فکر کردم. چه شد به این موضوع فکر کردید؟ در پژوهشهایتان به این موضوع رسیدید؟ بله. در مطالعاتی که داشتم به این موضوع رسیدم و نکته جالب وقتی بود که سهسال قبل در خبری خواندم کامیونی حامل کتاب که محموله کتابی از استان نیمروز افغانستان به کابل میبرد، توقیف شد و بخشی از کتابهایش سوزانده و بخشی به رودخانه هیرمند ریخته شد. با خودم گفتم این موضوع هنوز جریان دارد و زنده است. در جنگجهانی دوم، کامبوج، کره و جنگ بالگان هم نمونههایی از آن را داشتهایم. همیشه این موضوع بوده و انگار همیشه هم خواهد بود. کتابسوزی در ابتدا برایم کنشی تاریخی بود، اما آرامآرام به رمز حذف، فراموشی، از یادبردن و تکرار دوباره تبدیل شد. حول این محور کارم شروع شد و شروع به خواندن دوباره کتاب «نام گل سرخ» اثر امبرتو اکو کردم. این داستان در کتابخانهای در اواسط قرونوسطی میگذرد که بخشی از دانش پنهانی را در خود محفوظ داشت و دانش پنهانی از آن دست که در حلقههای اخوت دستبهدست میشود و انتهای رمان در دوران ابتدایی رنسانس روایت میشود. آن کتابخانه سوزانده میشود و فصلی که سوزاندن کتابخانه در آن شرح داده شده، از نظر بیان ادبی بسیار عجیب است و تصویری محوناشدنی در ذهن من ساخت. همزمان با کتاب «نام من سرخ» اثر اورهان پاموک مواجه شدم که تم بسیار نزدیکی به این حوزه داشت. این کتاب هم در مورد از یادبردن، فراموشی و ازدستدادن است. اینگونه شد که «نام من سرخ» قسمت اول این سهگانه و قسمت دوم هم «مرثیهای برای کتابسوزیها» نام گرفت. جالب است اثری که هنوز ساخته نشده، سهگانه نامیده نمیشود، البته قسمتسوم تقریبا نوشته شده و خیلی بیشتر از بخشدوم به تئاتر نزدیک است اما هنوز نمیدانم اجرا میشود یا نه. ممکن است بهجای آن، کار دیگری انجام دهم. باید «مرثیهای برای کتابسوزیها» تمام شود و ببینم موضوع بخشسوم هنوز برایم جذاب است یا نه. مساله فراموشی و نابودی موضوعهای تلخی هستند، اما در پایان داستان... . اعتقادی به کورسوی امید ندارم... . یعنی در این نابودی هیچ امیدی نبود؟ صادقانه نیست؟ من آدم امیدواری هستم اما واقعا در تاریخ این ناحیه اینطور بوده است؟ من ندیدهام ولی هنوز دوست دارم امیدی ببینم. و فکر میکنید جایی هم برای امیدواری نیست؟ نمیدانم. اگر پیش آمد، دربارهاش کار میکنم. من آدم ناامیدی نیستم اما آدم امیدواری به شرایط موجود هم نیستم... . چگونه میشود هم امیدوار نبود هم بود؟ کورسوی امیدی نمیبینم اما احتمال میدهم روزی بهوجود بیاید. پس بازهم بهنوعی امیدوار هستید. معمولا آدمها کورسوی امید را میبینند و امیدوار میشوند، اما من در در چنین حالتی شاید روزی راه خروجی از این تونل پیدا شود. معمولا در هنرهای جدید مثل پرفورمنس و... شاهد ارایه دغدغههای اجتماعی روزمره هستیم درحالی که شما از یک هنر جدید برای بیان مسایل تاریخی استفاده کردهاید... . اولا موضوع «مرثیهای برای کتابسوزیها» یکمساله روز است. من در مورد الگوهایی کار میکنم که نمردهاند. مصداقی از آن را در ایران امروز هم میتوان یافت؟ بله. ما در کشوری این کار را اجرا میکنیم که سرانه مطالعه آن برای هرفرد سالی 10دقیقه است. آرامآرام زبان همدیگر را نمیفهمیم. در همین کار هم یکنکته جالب وجود داشت. اگر دقت میکردی، بخش بزرگی از کار اصلا زبان دشواری ندارد ولی تعداد زیادی از مخاطبان از درک گفتار اثر عاجز بودند. از کجا میدانید؟ دربارهاش با من حرف زدند، گفتند چیزی نفهمیدهاند و میپرسیدند این زبان به چه قرنی تعلق دارد؟ این یعنی مصداق عینی اینکه موضوع «مرثیهای برای کتابسوزیها» مساله روز است و صرفا به گذشته ربطی ندارد. از اینها که بگذریم، این حرفی که شما میزنید، بیشتر در ایران گفته میشود به این دلیل که هنر معاصر ما نسخه بدل اروپایغربی و آمریکایشمالی است و تعداد هنرمندان هنرهای معاصری که در ایران شناختهشده باشند، خیلی کم است. یکی از هنرمندانی که من خیلی دوست دارم و این کار به زیست هنری او تقدیم شده، «آن همیلتون» است. او به شکل مدام با موضوع تاریخ کار میکند و در بسیاری موارد ارجاع مستقیم به یک مساله میدهد. میزی که در این رخداد قرار دارد و بهصورت یکمستطیل سیاه دراز است، از دوره کاری همیلتون وارد کار من شده. من شیفته این آدم هستم. خیلیهای دیگر هم هستند، مثل جیمز تورل که یک هنرمند معاصر آمریکایی است و کارهایش به معابد باستانی ارجاع داده میشود یا متیو بارنی که به آیینهای اعصار مختلف بشری ارجاع میدهد ولی در ایران متاسفانه ادراکمان از هنر معاصر کم است چون کارهای هنرمندی مثل آن همیلتون بهگونهای نیست که وقتی عکسهایش را ببینید بگویید چه کار خوبی. باید آثارش را مطالعه کنید. مطلبی درباره او به فارسی ترجمه نشده است در نتیجه این افراد در ایران خیلی شناختهشده نیستند. هنرمندان ما هم موضوعهایی را انتخاب میکنند که وقتی تصویر یا عنوان آن را میبینید، بهراحتی متوجه آن میشوید؛ یعنی کارهایی که بیشتر در سطح میگذرد، مورد توجه هنرمندان ایرانی است البته با نهایت احترام. قبل از اجرا احتمال میدادید تعدادی از مخاطبان متوجه معنای کلمات نشوند؟ من معمولا کارم را آسان میکنم، مثلا زمانی که این متن را نوشتم، دایره واژگان آن خیلی گستردهتر بود. من چهاربار متن را آسان کردم، مثلا واژههایی مانند «هیون» که به معنای چارپای بزرگ است، برایم ساده بود اما وقتی هانیه توسلی آن را ادا میکند، بلافاصله معنایش هم گفته میشود: «هیونت را، اسبت را...» این اسب را بعدا اضافه کردم تا مخاطب متوجه آن شود اما وقتی مخاطب بعد از اتمام کار میپرسد، «بطان» یعنی چه، به این فکر میکنم که ما در دبستان در کلیلهودمنه و داستان سنگپشتوبطان این کلمه را خوانده بودیم. فکر میکنم با دایره واژگانی که امروز شهروندان ایرانی دارند یعنی نزدیک به 280واژه برای هرنفر میشود فقط رفت بقالی و پفک خرید. در دهه1330 به طور متوسط واژگان یکشهروند ایرانی هزارو800واژه بود. زبانمان مرده است. بخش بزرگی از افعال فارسی دیگر کاربرد ندارند و ما با چندفعل محدود صحبت میکنیم. البته بر این موضوع آگاه هستم که زبان به آرامی تغییر میکند ولی این اتفاق نباید به قیمت ازدسترفتن معنا باشد. چطور به این گروه برای اجرای کارتان رسیدید؟ اولین کارم است که اینقدر پرسوناژ دارد. معمولا کارهایم با یک یا دونفر تمام میشدند ولی دیگر با یکی، دوپرسوناژ تمام نخواهند شد. در دورههایی خودم را مجبور میکردم با آنچه که در دسترسم است، کار کنم و طی سال طرحهایی مینوشتم که به بودجه و پرسوناژ زیادی نیاز داشت و امکان اجراییشدن نداشت. روزی تصمیم گرفتم به این مساله پایان دهم و به شکل اعجابآوری آن روز با پیشنهاد آقای رحیم جعفری که تهیهکننده کار است، مواجه شدم. او من را پیدا کرد و قرار شد طرحهایم را نشان دهم که از میان سهطرح، این کار انتخاب شد. در بخش ویدئو، هانیه توسلی و مهدی احمدی که از دوستانم هستند، انتخاب شدند چون مهدی احمدی در کارهایش به نگارگری ایرانی رجوع کرده و میدانستم این فرهنگ را میشناسد و هانیه توسلی هم مطالعه میکند و مدام در مورد کتاب حرف میزند، به همین دلیل وقتی طرح را به او نشان دادم، خوشش آمد و زمستان پارسال ویدئوها را فیلمبرداری کردیم. قرار بود این کار خیلی زودتر شروع شود، اما مجوزهایش به تاخیر افتاد تا اینکه از آخر تابستان بخش تولید کار شروع شد و در نهایت به این ترکیب رسیدیم. این ترکیب برای من جذابیتهای زیادی داشت. تکتک اعضای گروه با خودشان چیزهایی آوردند که به کار ضمیمه شد و برایم جذاب است، مثلا بابک حمیدیان، نوید هدایتپور، نورا هاشمی و نیکو ترخانی هرکدام کنشها و جزییاتی به کار اضافه کردند که بخش بزرگی از آن پیشنهاد خودشان بود. چه چیزهایی در روند کار تغییر کرد؟ اسکلت کلی کار همین بود اما اکتها و شکل بیان عوض شد. شکل بیان چگونه بود؟ آنقدر تنوع بیان نداشت. خودم بهشخصه اگر تنها کار میکردم، منوتون کار میکردم ولی دوست دارم در کار گروهی سهم اعضا دیده شود. حتی از شب اول تا شبی که شما کار را دیدهاید، تغییراتی در آن بهوجود آمده است، مثلا شکل تکگویی جواد مولانیا وقتی از طبقهپایین به طبقهبالا میآید، چندینبار عوض شد یا سکانس کابوس پنجبار تغییر کرد. در برخی از انتقادهای مردم عنوان شده بود با اینکه مخاطب هم در کار دخیل میشود، اما صوری است چون صحنهها از پیش تعیینشده هستند. افراد معترض اغلب کسانی هستند که عبارت مشارکتی یا تعاملی را بهعنوان یک معنای تخصصی نمیشناسند و تصور میکنند قرار است بهعنوان بازیگر وارد صحنه شوند اما من این سوال را میپرسم اگر در صحنهای که نورا هاشمی دست یکی از مخاطبان خانم را میگیرد تا روی صندلی بنشیند، این مخاطب حرف بزند، چه کسی جلویش را میگیرد؟ کسی مانع این کار نمیشود؟ خیر. مخاطب ایرانی ترجیح میدهد تعامل نکند اما در یکی از اجراها وقتی نیکو ترخانی کتابچه را به یکی از خانمهای تماشاگر داد تا نامش را بنویسد، او بدون تامل گفت: «نامی که مرا بدان میخوانند یا نامی که دوست میدارم بدان خوانده شوم؟» مساله من انتخاب شخصی مخاطب است. من چیزی را بر او تحمیل نمیکنم. پس پیشبینی این اتفاقها را هم کرده بودید؟ معلوم است. من با آغوش باز منتظر بودم این اتفاق بیفتد. بابک حمیدیان در نشست خبری گفت لزومی ندارد حتما مخاطب عام به دیدن این اثر بیاید. آیا شما هم با این نظر موافقید؟ خیر. آن وجهی که میگویم ناامید نشدهام، همینجاست چون هنوز امیدوارم مخاطب عامی بیاید و به این حوزه علاقهمند شود. شاید بتوانیم خیلی کم، سلیقه او را تغییر دهیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.