سایههای داعش بر ترکیه
کمال کریشچی* . ترجمه: آزاد حاجیآقایی
ترکیه سال سختی را در سوریه از سر گذرانده است؛ بخش بزرگی از این سختی را میتوان بهدلیل خیزش گروه موسوم به «داعش» دانست که چالشهای بزرگی را فراروی ترکیه ایجاد کرده است. متعاقب آزادشدن گروگانهای کنسولگری ترکیه در موصل از سوی این گروه، ترکیه با فشارهایی مبنی بر پیوستن به جناح نظامی ائتلاف به رهبری آمریکا مواجه شد. اما در این میان بیمیلی ترکیه مبنی بر پیوستن به نیروهای ائتلاف در مواجهه با نیروهای گروه داعش به اتهام همکاری مستقیم یا غیرمستقیم ترکیه با این گروه منجر شد. این بحران بهویژه هنگامی فزونی یافت که حکومت ترکیه سماجت خود را برای مداخله علیه داعش در حمله به شهر کردنشین «کوبانی» که در فاصله بسیار نزدیکی با مرز این کشور قرار داشت، نشان داد. این بیمیلی باعث انفجار تنشی در روابط بین ترکیه و کردهای ساکن این کشور شد که در نهایت، مرگ 30تظاهرکننده کُرد را به دنبال داشت. این بیمیلی همراه با انتقادات گزنده بینالمللی نیز همراه میشد و حتی زمزمههایی مبنیبر اخراج ترکیه از ناتو نیز به گوش رسید. اما به نظر میرسد در آخرین روزهای سال گذشته میلادی و چندهفتهای که از سال جدید گذشته، از شدت این انتقادها کاسته شده باشد. با این وجود، ترکیه در سال2015 نیز با چالشهای متعددی روبهروست. نخست: هنوز اختلافات عمدهای بین ترکیه و ائتلاف به رهبری آمریکا برای از میانبرداشتن داعش وجود دارد. بهنظر میرسد آمریکا و اروپا توانستهاند آنکارا را متقاعد کنند که در کاهش سرازیرشدن جنگجویان خارجی با آنان همکاری کنند؛ از سوی دیگر نیروهای امنیتی ترکیه نیز قاچاق نفت از سوی این گروه را مهار کردهاند. همچنین اخیرا آمریکا و ترکیه برای آموزش و تجهیز جنگجوهای میانهرو اپوزیسیون سوری به توافقهایی دست یافتهاند. از سوی دیگر آرزوی دیرینه «رجبطیب اردوغان»، رییسجمهوری ترکیه مبنیبر ایجاد یک منطقه پرواز ممنوع در سوریه در امتداد با مرزهای ترکیه در حال تحقق است چراکه حمایت و توجه بینالمللی نیز به این مساله بیشتر شده است. اما شکاف عمیق ناشی از اصرار اردوغان مبنیبر ارجحیت کناررفتن «بشار اسد»، رییسجمهوری سوریه بر جنگ با داعش همچنان پابرجاست. به همین دلیل اردوغان به طور گزندهای از غرب به علت عدمحساسیت در مقابل آوارگان سوری انتقاد کرده و آنها را بهعلت در پیشنگرفتن روندی اصولی در به تعویقانداختن اقداماتی برای برخورد با اسد متهم میکند. این اختلاف نیز به احتمال فراوان در سال جدید باقی میماند. دوم: بخش دیگری از شکاف بین غرب و اردوغان ناشی از گسترش مناسبات ترکیه با روسیه است. پوتین در دسامبر سال گذشته وعدههای امیدوارکنندهای را مبنیبر دسترسی ترکها به بازار روسیه، بهویژه کالاهای مصرفی، گاز ارزان طبیعی و تغییر مسیر خطلوله گازجنوبی از طریق ترکیه داد؛ دلیل اصلی این وعدهها روابط گرم مسکو و آنکارا با وجود حمایت سرسختانه پوتین از مواضع اسد است. به همین دلیل ترکیه نیز انتقادات خود را از روسیه به دلیل الحاق کریمه و پیشروی در شرق اوکراین به حداقل رسانده است؛ زیرا بخش وسیعی از اقلیت تاتارهای کریمه که از پیوندهای تاریخی، قومیتی و مذهبی با ترکیه برخوردارند، ترجیح میدهند به عنوان بخشی از اوکراین باقی بمانند. این احتمال نیز وجود دارد در سال آتی رییسجمهور ترکیه در توضیح تناقض بین رویکرد اصولین در سوریه و موضع عملگرایانهتر در روسیه با دشواریهایی روبهرو شود. سوم: بهبود روابط با کردها در ترکیه و احیای فرآیند صلح احتمالا با چالشهایی مواجه میشود. این فرآیند که در ابتدای سال2013 آغاز شد، شامل مذاکرات ترکیه با «عبدالله اوجالان»، رهبر زندانی کردها، برای دستیابی به راهحلی سیاسی میشد. در واقع هدف اصلی آنکارا در این مذاکرات برای افزایش حقوق فرهنگی کردها برای تحقق آرزوی عضویت کامل در اروپا بود. ترکیه هرچند در برابر کمک به جنگجویان کرد کوبانی با این بهانه که نیروهای مقاومت وابسته به حزب کارگران کردستان در میان آنان هستند مقاومت کرد، اما پس از معاملهای به نیروهای نظامی اقلیم کردستان در عراق اجازه داد تا از طریق خاک ترکیه به کمک رزمندگان کوبانی بشتابند؛ این مساله در کنار پایبندی اوجالان به فرآیند صلح، ترکیه را از سقوط حتمی دور کرد. اما اکنون بسیار دشوار است که بگویم این روند تا چه اندازه بر پیشرفت تحولات گسترده و آینده داعش تاثیر میگذارد. اما میتوان با قطعیت گفت در انتها این احتمال وجود دارد که منازعه در سوریه به تغییر روابط ترکیه با غرب منجر شود. اگر داعش شکست نخورد و اسد همچنان در سنگر مقاومت بماند، ترکیه به احتمال زیاد با مشکلات عدیدهای روبهرو میشود که از جمله آن میتوان به عواقب سیاسی شکست مداوم در سوریه، مدیریت تعداد روبهافزایش پناهندگان و مقابله با تهدیدهای ناشی از سوریه بیثبات اشاره کرد.
*پژوهشگر در امور خارجی موسسه بروکینگز واشنگتن
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.