چرا روسای جمهور ایران و آمریکا از فرصت تاریخی برای حل مساله هستهای سخن میگویند
پس از اوباما
نزهت امیرآبادیان
به پایان ریاستجمهوری باراک اوباما، رییسجمهوری دموکرات، سیاهپوست و مسلمانزاده آمریکا، کمتر از دوسال باقی مانده است؛ مردی که انتخابش بهعنوان رییسجمهوری در کشوری با سابقه طولانی نژادپرستی، نماد تغییری بزرگ بود. ظاهرا این رییسجمهوری متفاوت، قصد دارد در آخرین ماههای ریاستجمهوری از خود میراثی نمادین در سیاست خارجی برجای بگذارد. اوباما عملا یکتنه در مقابل اکثریت جمهوریخواه کنگره و حتی تعدادی از دموکراتهای همسو با آنها ایستاده تا بتواند مذاکرات هستهای با ایران را به نتیجه برساند؛ اما نوامبر2016 که از راه برسد، اوباما و خانوادهاش کاخ سفید را ترک میکنند و مرکز تصمیمگیریهای آمریکا، به سکانداری جدید واگذار میشود. باتوجه به سابقه تاریخی انتخابات ریاستجمهوری در آمریکا، به احتمال زیاد، رییسجمهوریآینده، از حزب جمهوریخواه باشد. بسیاری از رسانههای آمریکایی در ماههای اخیر از قدرتگرفتن تندروهای جنگطلب در حزب جمهوریخواه و تندشدن مواضع دموکراتها نوشتهاند. «آسوشیتدپرس» چندیپیش در گزارشی نوشت که جنگطلبها بهتازگی از نفوذ روبهرشدی در درون حزب جمهوریخواه برخوردار شدهاند و موضوع سیاست خارجی به یکی از موضوعات مهم در عرصه رقابتهای اولیه برای مشخصشدن نامزدهای احتمالی در انتخابات ریاستجمهوری سال2016 آمریکا تبدیل شده است؛ تا جاییکه اعضای کلیدی حزب جمهوریخواه همانند «جان مککین» در کنفرانسی با عنوان «جهان در بحران: نیاز به رهبری آمریکا» شرکت کرده و در این خصوص، سخنرانی کردهاند. میراث نفتی خانواده «بوش» درحالحاضر مهمترین نامزدهای جمهوریخواه برای انتخابات آینده آمریکا «جب بوش» و «میت رامنی» هستند. اغلب مردم، مواضع جنگطلبانه میت رامنی در انتخابات ریاستجمهوری پیشین و در رقابت با اوباما را بهخاطر دارند. پدر و برادر «جب بوش» بهعنوان چهلویکمین و چهلوسومین رییسجمهوری آمریکا نیز پیشتر چهره جنگطلبانهای از آمریکا به نمایش گذاشتهاند. او چهارمینفرد از خانواده بوش است که بعد از پدرش «جورج هربرت واکر»، برادرش «جورج دبلیو» و پدربزرگش «پریسکوت بوش» که سناتور جمهوریخواه از ایالت کنتیکت بود؛ بهدنبال رسیدن به مقام ریاستجمهوری آمریکاست. جب بوش اخیرا در سخنانی که در جمع آمریکاییهای کوباییتبار در میامی ایراد کرد، گفت: «آمریکا باید نقش رهبری خود را در جهان ادامه دهد. آمریکا باید در این رهبری، خضوع و احترام، پیشه کند. ما در جامعه موسوم به جامعه ملل، شریکی یکسان با دیگران نیستیم. ما در میان همترازان خود، نقش رهبری داریم.»پیروزشدن جب بوش در انتخابات بعدی آمریکا میتواند بدترین اتفاق ممکن باشد. خانواده بوش از گذشته، از طریق ارتباط با سیا، ارسال تسلیحات، اتخاذ خطمشیهای جنگطلبانه و ارتباطات مالی شخصی، با مسایل خاورمیانه پیوند دارند. در اوایل سال1964، جورج هربرت واکر بوش (بوش پدر) از ایالت تگزاس، بهعنوان سناتور به مجلس سنایآمریکا راه پیدا کرد. در همان موقع او توسط رالف یاربروف، نامزد حزب دموکرات بهعنوان «مزدور شیخ کویت خوانده شد» زیرا شریک او در کویت مشغول حفاری چاههای نفت بود. پس از گذشت پنجدهه از آن زمان، بوشها بهعنوان اولین خاندان سیاسی آمریکا که کاملا خودشان را به خانوادههای سلطنتی و پول نفت خاورمیانه پیوند دادهاند، شناخته میشوند. جورج بوش پدر، اولین مدیر سازمان جاسوسی سیا بود که نفع و درآمد اصلیاش، از صنعت نفت بود. بر کسی پوشیده نیست که عربستانسعودی و خانوادههای سلطنتی حوزه خلیجفارس، ایران را رقیب استراتژیک خود میدانند و حساسیت زیادی نسبت به پرونده هستهای ایران دارند. البته با نگاهی بسیار خوشبینانه میتوانیم احتمال بدهیم که بازهم یکرییسجمهور دموکرات به کاخ سفید راه یابد. مهمترین نامزد دموکراتها در انتخابات ریاستجمهوری آینده آمریکا، هیلاری کلینتون است. روزنامه «نیویورک پست» چندروزپیش نیز در تحلیلی در مورد هیلاری کلینتون، نامزد اصلی دموکراتها در انتخابات ریاستجمهوری آینده آمریکا، نوشت: قطعا هیلاری کلینتون مانند اوباما عمل نخواهد کرد؛ اگرچه او درحالحاضر از مواضع اوباما حمایت کرده و گفته است که تصویب تحریمهای جدید علیه ایران، یک خطای استراتژیک بسیارمهم است؛ اما همه میدانند کلینتون در مورد پرونده هستهای ایران بسیار تندتر از اوباما برخورد خواهد کرد. فرصت بینظیر تاریخی طی چندماه اخیر، بارها عبارت «فرصت تاریخی» را از زبان سیاستمداران و تحلیلگران درگیر با پرونده هستهای ایران شنیدهایم. اوایل مهرماه امسال حسنروحانی، رییسجمهوری، در مصاحبه با «فرید ذکریا»، روزنامهنگار و تحلیلگر آمریکایی، در مورد دور اخیر مذاکرات هستهای گفت: «همه باید از فرصت تاریخی مذاکرات هستهای بهخوبی بهره ببریم.» 26تیرماه هم محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه، در گفتوگویی با «کریستین امانپور»، مجری شبکه تلویزیونی سیانان، مذاکرات اتمی تهران با قدرتهای جهانی را «فرصتی تاریخی» برای حل این مناقشه نامید. ظریف در گفتوگو با این خبرنگار گفت: «مذاکرات میان ایران و ششکشور غربی درباره برنامه هستهای، فرصتی تاریخی برای همه ما به منظور پایاندادن به فصلی بسیار طولانی است که در آن برای حلنشدن مسایل تلاش میکردیم.»استفاده از این عبارت کلیدی، تنها مختص سیاستمداران ایرانی نیست، اواخر مهرماه، جان کری، وزیر خارجه آمریکا که به برلین سفر کرده بود، در دیدار با صدراعظم آلمان تاکید کرد که اکنون «فرصت تاریخی» برای توافق جامع وجود دارد. وزیر خارجه آمریکا با تشکر از مواضع برلین در قبال مذاکرات هستهای ایران گفت: «آلمان شریک حیاتی ما در مذاکرات 1+5 است؛ من و وزیر خارجه آلمان روز گذشته به تفصیل درباره اینکه چطور بتوانیم قدر این فرصت تاریخی را دانسته و ضمن کاهش تنشها، به جهان ثابت کنیم که ما میتوانیم به سمت یکجهان بدون سلاح هستهای حرکت کنیم، صحبت کردیم»تازهترین مورد استفاده از این عبارت، یادداشت وزیران خارجه فرانسه، آلمان و انگلیس خطاب به کنگره آمریکا بود. در این نامه که روز دومبهمن در روزنامه «واشنگتنپست» منتشر شد، وزیران خارجه فرانسه، آلمان و انگلیس و مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا از کنگره آمریکا خواستند که از تصویب تحریمهای جدید علیه ایران خودداری کند. «لورانفابیوس»، «فیلیپ هاموند»، «فرانک والتراشتاین مایر» و «فدریکا موگرینی» در این یادداشت نوشتند: «ما فرصتی تاریخی داریم که شاید هرگز تکرار نشود. در حالی که نگاه جهان به ماست، باید تعهد خود را به دیپلماسی نشان دهیم تا تلاش کنیم مساله اتمی ایران را در مهلت تعیینشده از میان برداریم. این مطمئنترین راه برای رسیدن به راهحلی فراگیر و ممتد است که میتواند جهان و منطقه را امنتر کند.» لابی ضد ایران در کاپیتول هیل گذشته از تغییراتی که پس از پیروزی حسن روحانی در انتخابات ریاستجمهوری سال92 در سیاست داخلی ایجاد شد، نشانههای زیادی وجود دارد مبنیبراینکه سیاستهای ایالاتمتحدهآمریکا بهعنوان یکی از مهمترین طرفهای مذاکرهکننده با ایران درحال تغییراتی عمده است و امکان آن وجود دارد که در سال آینده حتی احتمال تامل و توافق منتفی شود. موسسه تحقیقاتی «نیشن» با انتشار گزارشی تحقیقی از فعالیت گسترده اتاقهای فکر نومحافظهکاران و دریافت میلیونهادلار از ثروتمندان آمریکایی خبر داد که از طریق بازی در سیاست بهدنبال کسب نفوذ هستند و اغلب وابستگیهای مشخصی به اسراییل دارند. «نیشن» در این گزارش با اشاره به کنفرانسهای نه چندان علنی و دعوت از میهمانهای مشخص، اطلاعات مهمی ارایه میدهد. در بخشی از این گزارش میخوانیم: در زیرزمین شیک هتل ماندارین در واشنگتن در یکروز خوش آبوهوای بهاری، میهمانان مهمی شرکت داشتند. میزبان این کنفرانس بنیاد دفاع از دموکراسی، مهمترین اتاق فکر نومحافظهکاران بود. در این کنفرانس حامیان مالی، پشتیبانان، رسانهها و سایر اشخاص ذینفع وابسته به نومحافظهکاران حضور داشتند و تعدادی از تندروترین جنگطلبها برای اعمال تحریمها علیه ایران جایزه دریافت کردند. دابوویتز، رییس بنیاد دفاع از دموکراسی مارک که معمار بسیاری از تحریمها علیه ایران است جزو تشویقشدگان بود. از زمانی که حسن روحانی رییسجمهوری میانهرو در انتخابات ریاستجمهوری ایران برنده شد، دولت اوباما گفتوگوهای دیپلماتیک فشردهای را با هدف محدودیت دایمی در برنامه هستهای ایران آغاز کرد. گفتوگوها بیشتر از آنکه انتظار میرفت، پیشرفت کرد و به یکتوافق موقت در ماه نوامبر منجر شد. در کاپیتول هیل، اگرچه دیپلماسی باعث کمشدن تاثیر رژه تندروهای مخالف شد اما این تشکیلات برنامهریزی گستردهای برای به شکستکشاندن گفتوگوهای هستهای با ایران انجام دادند. پولدارهای جنگطلب در راهروهای قدرت واشنگتن؛ کنگره آمریکا بیشترین تمرکز را روی برنامه هستهای ایران دارد و به شک و تردیدها در مورد توافق هستهای دامن میزنند اما به نوشته «نیشن»، اعضای کنگره بهخودیخود چنین تفکری ندارند و این تفکر از طریق تعدادی از سازمانها مخصوصا «بنیاد دفاع از دموکراسی»، کمیته روابط آمریکا و اسراییل «آیپک» و موسسه «اینترپرایز» القا میشود. در طول دهه گذشته شبکه حامیان جنگطلبان به طرزی باورنکردنی گسترش یافته و اکنون گروههای تندرو در کنگره آمریکا صدای قدرتمندی دارند. در رینگ بوکس واشنگتن، مقایسه بودجه گروههای مخالف دیپلماسی با گروههای حامی دیپلماسی قابل مقایسه نیست؛ برای مثال چهار گروه طرفدار دیپلماسی؛ مرکز امنیت جدید آمریکا، شورای ملی ایرانیان آمریکا، انجمن ایرانیان آمریکا و انجمن اسلامی آمریکا؛ در واشنگتن بودجهای حدود 4/9میلیوندلار دارند. براساس پروندههای مالیاتی، دوگروه تندرو «بنیاد دفاع از دموکراسی» و کمیته روابط آمریکا و اسراییل «آیپک» یک بودجه ترکیبی حدود 75میلیوندلار دارند. البته این شامل بودجه سالانه شعبه جدید «آیپک» نمیشود. بودجه موسسه سیاستهای شرق نزدیک 7/8میلیون دلار و گروههای سلطهجوی «پی آر» مانند یگان مقابله با ایران هستهای 6/1میلیوندلار بودجه سالانه است و سخنگویان ثابتی در رسانههای ملی آمریکا دارند. نتیجه اینکه در انتخابات میاندورهای کنگره آمریکا که اواخر سال میلادی گذشته برگزار شد، جمهوریخواهان توانستند پیروزی قاطعی بهدست آورند. از سوی دیگر موضعگیریهای تند تعدادی از سناتورهای حزب دموکرات که در همسویی کامل با جمهوریخواهان هستند، باعث شد روزنامه «نیویورکپست» در تحلیلی از انقلاب دموکراتهای آمریکا در برابر دولت بنویسد. در آخرین جلسه حضور رییسجمهوری آمریکا در کنگره، برای ایراد نطق سالانه، رابرت منندز، سناتور دموکرات بهطور غیرقابل باوری رییسجمهوری آمریکا را سرزنش کرد و به اوباما گفت که سرفصلهای سخنرانی خود را بهطور مستقیم از تهران گرفته است. روزنامه «نیویورکتایمز» نیز در سرمقاله دو روزپیش خود، به بخش دیگری از اختلافات میان قوه قانونگذاری و اجرایی آمریکا اشاره کرد و نوشت: بهطور معمول سفر یک رهبر جهان به آمریکا باید به دعوت کاخ سفید باشد. اما بهدلیل شکاف ایجادشده در سیاستهای خارجی ایالاتمتحده، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسراییل به دعوت کنگره آمریکا و برای به چالش کشیدن رویکرد اوباما درمورد توافق هستهای با ایران، قرار است به این کشور سفر کند؛ دعوتی که باعث موضعگیریهای تندی میان دولت و کنگره آمریکا شد. با درنظرگرفتن تمامی نکات گفتهشده، استفاده از عبارت «فرصت تاریخی» توسط سیاستمداران، ملموس و قابل درک میشود. در واقع با حضور اکثریت جمهوریخواه در کنگره آمریکا و همسویی بخشی از دموکراتها و فشار شدیدی که بر دولت اوباما برای توافق با ایران وجود دارد، همچنان امضای توافق نهایی در «فرصت باقیمانده» دولت اوباما ممکن بهنظر میرسد اما پس از آن به «رویایی دستنیافتنی» یا شاید «کابوسی دهشتناک» تبدیل خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.