|

رنج بی‌خوابی

عبدالرحمن نجل‌رحیم-عصب‌شناس و عصب‌پژوه

بی‌خوابی مزمن در میان نویسندگان شایع است. درباره رنج بی‌خوابی فراوان نوشته شده است. «هنری کلرمن»، پژوهشگر بی‌خوابی در دانشگاه نیویورک می‌گوید تشدید احساس جدایی و تنهایی در هنگام بی‌خوابی می‌تواند موجب بروز هیجان خشم در مقابل نواقص شرایط زیست و برخورد انتقادآمیز با آن شود. درواقع آنچه نویسنده را لجوجانه و خشمگینانه با وجود میل به خواب معمول شبانه بیدار نگه می‌دارد، خود استعاره‌ای برای خلق دنیایی جایگزین و دلخواه در ادبیات و هنر می‌شود. اغلب بی‌خوابی با هیجان ترس از خواب همراه است؛ ترسی که چون نگهبانی از بیداری و هوشیاری در مقابل دنیایی لبریز از خشونت، آشوب و مرگ، پاسداری می‌کند. همان ترسی که «فرانتس کافکا» را با وجود فشار و تنش شدید نیاز به خواب، بیدار نگه می‌دارد. این رنج بی‌خوابی در رمان صد سال تنهایی «گابریل گارسیا مارکز» جلوه‌ای کافکایی پیدا می‌کند. دهکده فاکوندو با حمله بی‌خوابی جمعی مواجه می‌شود. ابتدا مردم خوشحالند چون وقت بیشتری برای تولید زیادتر دارند. ولی به‌تدریج همه دچار فراموشی می‌شوند و وقتی واقعیت‌های بدیهی را نیز به‌یاد نمی‌آورند، شروع به ساختن واقعیت‌های خیالی می‌کنند. تا اینکه اکسیر خواب و خاطر، با مسافری مجددا به دهکده برمی‌گردد. بی‌خوابی برای «ارنست همینگوی» و «اسکات فیتز جرالد» نیز دردی زجرآور و استعاره‌ای دایمی از تنهایی و جدایی و بی‌معنایی و پوچی بعد از جنگ بود. نویسنده‌ای که اعتماد ندارد و می‌ترسد بخوابد تا دیگر نتواند کنترلی در ایجاد نظم و تسلط بر آشفتگی‌ها و پریشانی‌های زندگی و جهان‌زیست خود داشته باشد. برای «همینگوی» بی‌خوابی چون حمله شبانه حیوانی وحشی است که او را تا صبح در جدال با خود نگه می‌دارد. «فیتز جرالد» از اثر تخریبی خصمانه بی‌خوابی در جلوگیری از خلاقیت و نوشتن می‌گوید، همانطور که «کافکا» نیز از آن شکایت دارد.

هنوز چهره شکست‌خورده «کیکاووس جهانداری» از رنج مبارزه‌ای طولانی با بی‌خوابی را پس از سالیان طولانی به یاد دارم. وقتی او از بی‌خوابی مزمن خود برایم گفت، احساس کردم که رنج او هم از جنس رنج همه نویسندگانی است که از آن گفته‌اند. برای او نیز بی‌خوابی استعاره‌ای از مبارزه‌ای نفس‌گیر بود. او مترجم کتاب گرگ بیابان «هرمان هسه» بود که او خود نیز از بی‌خوابی رنج برده بود. نگاه خسته و بی‌فروغ از بی‌خوابی مزمن «جهانداری» همراه با لبخندی طنزآلود و تلخ، سرشار از ناامیدی برای یافتن درمانی برای آن بود. او بی‌خوابی و زیستن در ترس و خشم ناشی از آن را چون رسالتی دردناک پذیرفته بود. او به نزد پزشک آمده بود تا گواهی برای اجتناب‌ناپذیری آن داشته باشد. حال دیگر مترجم پرکار و دقیق و گوشه‌گیر آثار آلمانی ما، «کیکاووس جهانداری» بی‌خواب نیست. او هم‌اکنون می‌تواند در زیر مشتی خاک بخسبد و تنش آرامشی بدون هوشیاری و آگاهی را تجربه کند. اما هم‌اکنون این من هستم که دیگر نمی‌توانم چهره مضطرب، مملو از ترس و خشم پنهان در پشت خنده تلخ و طنزآلودش را که استعاره‌ای اعتراض‌آلود به آشوب، نابسامانی و بی‌تعادلی‌های جهان زیستش بود از یاد ببرم و به آن شهادت ندهم. هنوز قصه بی‌خوابی او برای من استعاره‌ای از رنج ناشی از هوشیاری و آگاهی آزاردهنده نامنقطع زیستن در گمنامی و تنهایی ناسزاوارانه‌ای است که متاسفانه گویا اغلب سهم انسان‌های آگاه اما بی‌هیاهو می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.