آیا در آستانه تحولی در عصبپژوهی اجتماعی هستیم؟
ورود بازیگران جدید در زمین پژوهش
عبدالرحمن نجلرحیم . عصبشناس و عصبپژوه
بیش از 20سال نیست که از «عصبپژوهی اجتماعی» در جامعه علمی اسمی به میان آمده است. برپایی انجمنهایی محدود به همین نام و مجلات علمی در این حوزه، عمری کمتر از 10سال دارد. ما گروهی از دوستداران عصبپژوهی در رشتههای مختلف تخصصی، نزدیک به 20سال است که در سمینارهای ادواری عصبپژوهی در بیمارستان شهدای تجریش، دورهم جمع میشویم و درباره موضوعات مختلف در این حیطه بینرشتهای به بحث و گفتوگو مینشینیم. در طول این سالها، ما نیز هماهنگ با تحولات این عرصه و گستردگی آن، حیطه علاقهمندی خود را متمرکزتر کردهایم، ابتدا جلسات خود را به «عصبپژوهی شناختی» محدود کردیم و سپس عصبپژوهی اجتماعی را برای ادامه انتخاب کردیم و تاکنون نیز در این حیطه به فعالیت خود ادامه میدهیم. در دودهه گذشته هرچه بیشتر درباره مغز دانستیم، علاوهبر اینکه به نقش و کارکرد آن در اداره امور بیولوژیک و فیزیولوژیک تنانه و ارتباط با محیط فیزیکی و طبیعی پی بردیم، بلکه در مورد اهمیت محوری کارکرد مغزی در تنظیم روابط بینافردی، خانوادگی، گروهی، اجتماعی و فرهنگی نیز به اطلاعات گرهگشایی دست یافتیم. شواهد علمی موجود نشان میدهد که حواس پنجگانه، امیال، احساسات، عواطف، حرکات و اعمال، حافظه، خاطره، خیال، گفتار، زبان، خرد، اراده، قصد، آگاهی، شناخت، معرفت، اخلاق و رفتار، همه در مغز ما سازماندهی میشوند. در همهجای دنیا، روانشناسان، روانپزشکان، زبانشناسان، انسانشناسان، اهالی فلسفه و... به کمک عصبپژوهی اجتماعی آمدهاند تا برای برخی از پرسشهای بیپاسخ درباره شناخت انسان، پاسخی پیدا کنند. بدیهی است که عصبپژوهی اجتماعی، به کمک متقابل رشتههای مذکور، برای رشد و بالندگی خود نیاز دارد. فراموش نکنیم که این حیطه علمی جدید براساس نیاز به همکاریهای بینارشتهای بنا یافته است. در سال گذشته دانشمندان عرصه عصبپژوهی اجتماعی بیش از پیش به دلایلی دست یافتهاند که انسان حتی قبل از بهدنیاآمدن و در آستانه تولد نیز میتواند بهطور ابتدایی و اتوماتیک، برخی از علایم و نشانههای اجتماعی را درک کند. با وجود نارسبودن مغز نوزاد، مناطقی برای ادراک امیال، هیجانات و احساسات اولیه، حس و حرکت، برای رسیدن به تعامل اجتماعی محدود و بهدستآوردن تجربیات ابتدایی شکل میگیرد. بهطوری که به جرات انسان را میتوان موجودی از نظر بنیاد بیولوژیکی، اجتماعی دانست. علایم و نشانههای اجتماعی ابتدا از طریق کنشهای تنانه و ادراک متقابل بینافردی ردوبدل میشود. کنشهای از روی قصد و نظر و ابراز هیجانات در چهره و اندامها، از اساسیترین راه انتقال علایم و نشانههای اولیه اجتماعی هستند که از ابتدا در سازماندهی بیولوژیکی تن و مغز شرکت میکنند. به علت محدودبودن ظرفیت شناختی کودک در بدو تولد و سالهای اولیه زندگی، برای رمزگردانی روابط اولیه اجتماعی و برقراری دادوستد بین خود و دیگری، از ساختوکارهای اتوماتیک یا خودکار و سریعی استفاده میشود. مسلما با پیشرفت سن و بهبلوغرسیدن سیستم عصبی (از جمله مغز) و افزایش همزمان تجربیات در تعامل با محیط و بزرگشدن محیط اجتماعی، سازوکارهای پیچیدهتری که نیاز به تامل و تجزیهوتحلیل شناختی بیشتری دارد، به کار میافتد. این مهم در یافتههای اخیر عصبپژوهان پیداست که بههیچوجه این ساختوکارهای اولیه اتوماتیک برای ادراک مستقیم نشانههای اجتماعی با اضافهشدن ساختوکار پیچیدهتر شناختی، حذف و از صحنه خارج نمیشود، بلکه براساس همین اتوماتیسیته و ادراک سریع اجتماعی، سازوکارهای پیچیدهتر تاخیری شناختی در مغز ایجاد میشود و در طول تجربیات حیات، توسعه پیدا میکنند. بنابراین همچنان در طول زندگی بخش بزرگی از ادراک، یادگیری و مهارتهای اجتماعی در رابطه بینافردی، بهطور مستقیم، سریع و اتوماتیک در مغز صورت میگیرد. در این راستا، تن نقش اساسیای در تولید و ادراک علایم و نشانههای اجتماعی دارد. برخلاف تصور اولیه، در سنین آغازین کودکی تنها علایم و نشانههای ساده اجتماعی پردازش نمیشود، بلکه نشانههای پیچیده فرهنگی محیطزیست نیز میتوانند به ادراک اولیه درآیند. در سال گذشته، با جمعبندی یافتهها در این زمینه، نظریههای جدیدی پا گرفت که به ادراک و کسب دانش مستقیم تعامل اجتماعی، بدون عملیات پیچیده ذهنی و شناختی در محور تن- مغز- محیطزیست اجتماعی بها میدهند. این نظریات برای کنشهای تنانه قصدمدار و عاطفی بینافردی، در تعامل اجتماعی از منظر اول و دوم شخص، اهمیتی خاص قایل هستند. این نظریات عدهای از عصبپژوهان اجتماعی را بر آن داشته است تا در روش پژوهش خود تغییرات اساسی ایجاد کنند. در روشهای معمول آزمایش علمی، کارکردهای اجتماعی مغز را نیز از موضع سوم شخص بررسی میکنند. بهعنوان مثال در آزمایشگاهها، عکس یا کلیپ ویدیویی از یک اتفاق اجتماعی را به فرد موضوع مطالعه از نظر ادراک و شناخت اجتماعی، نشان میدهند و نظر یا واکنش او را جویا میشوند. در اینجا فرد یک ناظر و مشاهدهگر است و در موقعیت تعامل اجتماعی قرار ندارد. تصویربرداری از فعالیت مناطق مغز فردی که فقط ناظر اتفاقی اجتماعی است در مقایسه با فردی که در آن شرکت دارد، نشان میدهد که دو نقشه کاملا متفاوت از فعالیت مغزی از این دو موقعیت یعنی مشاهدهگری یا تعامل حاصل میشود. این نوع پژوهشها، عصبپژوهان اجتماعی را قانع کرده است که در روش پژوهشی خود، تجدیدنظر کنند و بررسی فعالیت مغزی در تعاملات اجتماعی را مدنظر داشته باشند. یعنی عصبپژوهی فقط از منظر سومشخص به سوژه تحقیق خود نگاه نکند، بلکه او را از منظر دومشخص هم بررسی کند؛ همانکاری که ما در نقش پزشک نورولوژیست و بررسی بیماران مبتلا به عوارض مغزی، انجام میدهیم. این یافتهها، ما را متوجه دستاوردهای فرهنگی بهویژه در حیطه هنر، ادبیات و فلسفه میکند که در آن دانشی غنی با قدمتی بلند از تجربیات ناشی از تعاملات اجتماعی، با نگاهی ژرف از منظر دومشخص نهفته است. چهبسا در کندوکاوی عصبپژوهانه، بتوان به ریشههای دانشی اجتماعی که به تجربه فرهنگی درآمده و در آثار هنری حفظ شده، دسترسی پیدا کرد؛ حیطهای پیچیده و دشوار که خود شخصا مدتی در تکاپوی یافتن روشهایی برای دستیابی به رمز و راز آن هستم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.