رمز عبور از اسطوره مغز
شناخت دیگری
عبدالرضا ناصرمقدسی .متخصص مغز و اعصاب
در سال2014 مجله بسیار معتبر «Trends in Cognitive Science» ویژهنامهای با عنوان «connectome» به چاپ رساند. این ویژهنامه شامل تعدادی مقاله در مورد جنبههای مختلف این موضوع نوشته جمعی از مهمترین عصبپژوهان جهان است. همانطور که ویراستار این نشریه در مقدمه آن عنوان میدارد، این واژه به مجموعهای از تمام اتصالات و شبکههای مغزی اطلاق میشود؛ شبکههایی که ساختار مغز را بهوجود میآورند و میتوانند بازتابی از سیستمهای عملکردی مغز باشند؛ مقولهای که پیچیدگی این عضو شگفتانگیز هزارو400گرمی را نشان میدهد. شاید این شناخت ویژه از مغز تحت لوای «مدل جهان کوچک» بهدست آمده باشد؛ مدلی که اولینبار در مقالهای کوتاه در مجله «نیچر» معرفی شد؛ مدلی که سعی در توضیح سیستمهایی را داشت که نه کاملا منظم و نه کاملا نامنظم بودند. در واقع اکثر سیستمهای پیچیده از جمله مغز واجد چنین ویژگیای هستند. اما همین تلاش برای شناخت مغز تحت لوای آنچه که با عنوان «مدل جهان کوچک» شناخته میشود، مقدمهای برای شناخت جهان بهعنوان امری پیچیده شده است. در حال حاضر جمعی از متفاوتترین اندیشمندان جهان در موسسه «سانتفه» دورهم جمع آمدهاند تا به بررسی مفهوم «پیچیدگی» از منظر رشتههای مختلف بپردازند. در این جمع، دیگر همهچیز انسان را نمیتوان به پیچیدگی مغز او نسبت داد. مغز همانقدر پیچیده است که نایژههای ما و بهنظر میرسد اینها همه از قوانین عجیبی پیروی میکنند که کمکم خود را تحت مفهومی با نام «پیچیدگی» به ما میشناسانند. حتی مرگ هم قوانینی دارد. انگار طول مدت زندگی از قوانین ریاضی تبعیت میکند. درک آنچه گفته شد برای من بسیار سخت است، ولی همینقدر فهمیدهام به آرامی این تلقی که عصبپژوهی میتواند دریچهای بهسوی همهچیز باشد، مردود شناخته میشود. مغز انسان ارگانی نیست که به جهان شکل ببخشد و خود در ورای همهچیز قرار گیرد، بلکه مغز در این جهان پیچیده، عضوی در کنار سایر اعضاست. انگار جهان در کلیت خود از این سیستم و «مدل جهان کوچک» تبعیت میکند که بر مبنای آن کانونهای مختلفی وجود دارد که میتوانند در میزانهای متفاوتی با یکدیگر مرتبط و بر هم تاثیر بگذارند. در این مدل مغز نیز یکی از این کانونهاست. وقتی در آیسییو بر بالین بیماری حاضر میشوم که تنفسش به دستگاه وابسته است؛ بیماری که در ظاهر ذهنش کار نمیکند و واکنشی به ما نشان نمیدهد، حس عجیبی مرا
فرا میگیرد. بارها این تجربه را داشتهام که چنین بیماری از این وضعیت خارج شده و همان انسان قبلی شده است. چگونه انسانی که در مرحلهای از زندگی مغزش در کمترین حد ممکن کار میکرده است، اکنون میتواند هویت گذشته خود را بازیابد؟ شاید پاسخ این سوال در همین «مدل جهان کوچک» نهفته باشد. بدن نیز کانون دیگری است؛ کانونی که نزدیکترین رابطه را با مغز دارد. جهان پیرامونی هرفرد نیز کانون دیگری است که در ارتباط با مغز وجود دارد و همین کانونهای دیگر هستند که در بازگشت مغز از کما به او کمک میکنند تا خود و هویت خود را بشناسد و بازسازی کند. البته من میدانم آنچه گفتم صرفا یک ادعاست، ولی آنچه در سال گذشته در ژورنال مذکور رخ داد، نشان میدهد دیر یا زود امکان امتحان چنین ادعایی را هم خواهیم داشت. شاید اسطوره مغز بهعنوان عامل شناخت هستی روبهافول باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.