|

درباره مواجهه هنرمندان تئاتر با مدیران

شلیک چخوفی

حمید مظفری . کارگردان و بازیگر

یک‌روز، عده‌ای از دوستان جوان تئاتری، که در میانشان تنی چند پابه‌سن‌گذاشته هم دیده می‌شد، پیرو یک فراخوان مخوف زیرزمینی[؟] سَرجمع، کمتر یا بیشتر از 200نفر، در محوطه چشمان کاملا بسته کوبریکی: «اداره کل هنرهای...»؛ «معاونت محترم...»؛ «مرکز هنرهای...»؛ و باز هم «مرکز...»؛ «بنیاد رودَ...» و دست آخر «تالار وحدت...»، گردهم آمدند تا قدر یکدیگر بدانند و در کمال اعسار، از مقامات «خواهش» کنند اگر زحمتی نیست مقامات هم باور کنند که هنرمندان نیز مانند هر مقام و هر موجود زنده دیگری، فقط با هوا زنده نیستند بلکه به آب، نان، مسکن، اجاره‌بها، دارو، درمان، بیمه، امنیت شغلی، کرایه [مترو، اتوبوس، وَن، تاکسی، مسافرکش]، آینده، بعضی‌وقت‌ها: میوه و صیفی[جات- به‌ویژه گوجه‌فرنگی] و خلاصه خزعبلاتی دیگر از همین دست نیاز دارند. و «خواهش» دیگرشان این بود: مقامات، «حقوق»های خیلی معوقه آنان را که از عهد دولت مهرورزی تا الی هذالیوم‌الدوله‌التدبیروالامید، بابت همان دستمزدهای خنده‌داری که در تئاتر مملکت ایران رایج است (خداوکیلی بدون خسارت دیرکرد در پرداخت)، پرداخت کنند و در مقابل رسید دریافت دارند: به همین سادگی. صاحب این قلم نیز بنابر پافشاری یکی از دوستانی که دیگر به پُختگی رسیده [و فقط باید مواظب باشد تبدیل به تَه‌دیگ‌سوخته نشود] خوشبختانه یا بدبختانه پذیرفتم، روز واقعه، در آن پیک‌نیک محوطه چشمان کاملا بسته کوبریکی شرکت کنم. از این‌روی گفتم خوشبختانه، که از شب قبل دچار یک هیجان بیش‌از‌حد و خوشحالی بیش‌ازحدتر شده، در پوست خود نمی‌گنجیدم: چرا که قرار بود فردا صبحش بروم در میان آن خیل عظیم «هموَندان» خود، بلکه گشایشی بشود و این مقامات یک‌کمی از بنده بترسند و «جا» بزنند و مطالبات این هموندان را اگرنه دودستی، لااقل یک‌دستی و درجا پرداخت کنند و در مقابل، رسید دریافت دارند. اما چرا عرض کردم بدبختانه؟ چون، ما یعنی بنده، کمی دیر رسیدیم و دیدیم مقامات، برای آنکه آن پیک‌نیک آن هم با آن [تا اینجا چهار تا آن] حالت زشت «تجمع» مشتی هنرمند به چشم بدخواهان نیاید، بچه‌ها [ببخشید، هنرمندان] را به تالار رودکی در طبقه نمی‌دانم چندم برده بودند تا در معرض باد کولر قرار گیرند. اینجانب حمید مظفری، فرزند علی، دارای مدرک معتبر لیسانس در کارگردانی و بازیگری از دانشکده هنرهای دراماتیک سابق و نیز دارنده درجه یک هنری مطلقا بی‌ارزش از شورایعالی ارزشیابی [هنرمندان؟ تئاتر] کشور و... در «اواخر»های سخنرانی «جناب آقای حسین طاهری، مدیرکل محترم اداره کل هنرهای نمایشی» وارد تالاری که گوش‌تاگوش، جمعیت در آن نشسته و ایستاده بود شدم که دیدم «جناب آقای مرادخانی، معاونت محترم هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی» با دعوت «جناب آقای حسین طاهری مدیرکل اداره کل هنرهای نمایشی» به مقابل تماشاگران حاضر در تالار آمدند تا بیاناتی ایراد فرمایند. ایشان، با آرامشی مثال‌زدنی، چیزی به نام «آب‌پاکی» روی دست هموَندان بنده ریختند و شروع کردند به قانع‌کردن بچه‌ها [ببخشید، هنرمندان] که: وضع این‌جوری است، آن‌جوری است، بدهکاریم [یعنی دولت مهرورزی، از روی مهرنَوَرزی، قرض خودش را برای دولت تدبیر و امید بالا آورده، گذاشته روی دوش این و متواری شده است.] خلاصه، منظور ایشان این بود بودجه تئاتر کشور که آنقدر بوده حالا، نصف شده، شده این‌ قدر (که اگر جسارتا اشتباه نکنم، به گمانم ایشان برای نشان‌دادن «این‌قدر» با کمک کف‌دست چپ که رو به تماشاگرها بالا می‌آوردند، تلاش می‌کردند «مقدار» را نشان بدهند، به این معنی که می‌بینید وضع چقدر وخیم است؟ البته به نظرم، در خلال فرمایش‌هایشان، گویا اشاراتی هم به اینکه «درب» اتاق من باز است؛ چرا نمی‌آیید بنشینیم گپ بزنیم و اینها کردند، چون اگر اشتباه نکنم آقای سیروس همتی عرض کرد: یکی از اعضای گروه من که از خیلی وقت پیش طلب داریم، حامله است، شوهرش می‌خواسته موتورش را بفروشد، خرج زایمان همسرش کند، من او را منع کردم، آمدم شما را ببینم و شرح ماجرا بدهم، بلکه کاری بکنید، که با برخورد ناگوار منشی‌تان روبه‌رو شدم و با گستاخی [البته اگر درست شنیده باشم] مرا طرد کرد و [مثلا البته] گفت مگر الکی است؟ باید از قبل «وقت قبلی» بگیری! و اینها... اینجا بود که دیدم اگر ساکت بنشینم، به چخوف، چخوف نازنین خیانت کرده‌ام [برای آنها که نمی‌دانند عرض می‌کنم: چخوف گفته است اگر اسلحه‌ای در صحنه قرار دادید، حتما باید در یک‌جایی از درام شلیک بشود، والا چه معنا دارد که الکی و برای تزیین، اسلحه‌ای در صحنه بچینید؟]؛ روی همین اصل، دیدم حالت همان اسلحه‌ای را پیدا کرده‌ام که این بچه‌ها [ببخشید، هنرمندان]، الکی آورده‌اندم و در این صحنه، چیده‌اند، بنابراین مولا را یاد کردم و خودم را به‌سوی «جناب آقای مرادخانی، معاونت محترم وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی» شلیک کردم. باری، حاصل آن شلیک، به‌طور خیلی خلاصه چنین شد: نخست این بخش از یک سروده بلند طنزم را خواندم: آقا، شما هر کاری بکنید انسانی‌ است مگر رییس‌شدن به این آسانی ا‌ست؟ شمایی که هفت‌خان را درنوردیده‌اید. طوری که وقتی بر سَر می‌گذاریدش ارباب‌رجوع که آمد حسابی بترسانیدش اینطور نباید باشد که هرکه خواست بی‌هماهنگی و بی‌اجازه و یکراست در پی حل مشکل خود خدمت برسد، آن هم بیخود!!؟؟ آقا واقعا عجب روزگاری با این رسوم شده است. آن زمان، همه امور کشکی بود نه رییس دفتری، نه منشی، نه سفید، نه مشکی بود: «کُلُهم راع» بودند و «کُلُهم مسوول»* خواه اهل مدینه بودند خواه سئول پیش کارمند و رییس که هیچ پیش خلیفه می‌رفتند خیلی آزاد، حتی با قَطیفه می‌رفتند والخ... اینجانب حمید مظفری، فرزند علی، بعد از خواندن همه قطعه، که بخشی از آن آمد و ماقبل و مابعد آن را طبق روال رایج، خودمان، سانسور کردیم، خطاب به هموندان مطالبه‌گر، عرض کردیم: جنابعالی‌ها بایست سطح مطالباتتان خیلی بالاتر از این حرف‌ها باشد، که ناگاه از سوی چندنفر، هدف چند شلیک چخوفی قرار گرفتیم، ولی از رو نرفتیم و خطاب به جناب آقای مرادخانی، معاونت محترم هنری، عرض کردیم الان هم عرض می‌کنیم؛ دولت، دو راه بیشتر، برای حل «مساله» تئاتر پیش‌رو ندارد. ۱ـ یا آنکه [به‌جز نظارت و ممیزی، که فعلا پُشت قباله تئاتر است] بالکُل از همه امور مربوط به تئاتر[و باز هم به‌جز آن چندر- غازی که برابر با معاهدات بین‌الدولی**، که ایران هم آنها را امضا کرده، «باید» بپردازد] خودش را کنار بکشد و کار را مانند پیش از سال ۱۳۳۲ به دست مردم، یعنی تولیدکنندگان و مصرف‌‌کنندگان بسپارد؛ و اگر صاحبان سرمایه، که از دوستداران این هنر شریف هستند، برآن شدند ساختمان تئاتر بسازند، دولت نه‌تنها مانع‌تراشی نکند، بلکه با تصویب لوایح و اعطای اعتبار مالی و... راهگشا باشد. مجموعه تالارهایی که در «انحصار» خود دارد را طی شرایطی معقول و واقعا اجراشدنی، «ملی» اعلام کند و در اختیار موسسات غیردولتی[مثلا خانه تئاتر]، یا نهادهای غیردولتی دیگر [مثلا تعاونی‌های برساخته از میان هنرمندان این حرفه] بگذارد. در این صورت از دو حالت بیرون نخواهد شد: یا آنکه مردم (مصرف‌کننده) با خرید بلیت، نشان خواهند داد که به نهاد و هنری به نام تئاتر نیاز دارند، یا، با عدم‌حمایت، هرچندکه به بهای ورشکستگی عده‌ای ممکن است منجر شود، نشان خواهند داد تئاتر در سبد کالاهای فرهنگی‌شان نیست. بلافاصله بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، روانشاد مصطفی اسکویی به‌جد درخواست می‌کرد که دیگر، حالا که انقلاب شده، تئاتر نباید دولتی بماند اما داستان به همین‌جا پایان نیافت، دیگران که هیچ، حتی هموندان هنری و «غیر»هنری‌اش نیز بر او تاختند. ۲ ـ حالا که دولت‌ها [به هر دلیل]، مایل به اجرای سیاست تئاتر تمام‌قد دولتی هستند؛ حالا که تئاتر تا بُن‌دندان در تمام کلیات و جزییاتش دولتی است؛ حالا که دولت است که باید به آنچه از سوی انتخاب‌کننده نمایشنامه ارایه می‌شود، پاسخ «آری» یا «نه» بدهد؛ حالا که این دستگاه نظارتی، در ازای دریافت تقاضاها رسیدی مکتوب دال بر دریافت امانات هنرمند یا تهیه‌کننده متقاضی نمی‌دهد؛ حال که حتی، دستگاه نظارتی پاسخ آری خود را نه به‌صورت مکتوب و مستند، بلکه با پیغام‌پسغام به گوش متقاضی مجوز می‌رساند؛ حالا که دیرزمانی است، دولت در قامت شورای ارزشیابی پا را از حیطه نظارتفراتر نهاده، به هنرمند دیکته هنری می‌گوید؛ حالا که این، دولت است که می‌خواهد با اعمال برخی رفتارها، تعریف کند که چه کسی این‌کاره است یا نه؛ حالا که دولت است که کم‌کم نحوه چگونه راه‌رفتن روی صحنه را هم به هنرمند نشان می‌دهد: بنابراین از یک دولتی با این ویژگی‌ها که رویکردش به واقعیت تئاتر و نمایش این است، هیچ بهانه‌ای دال بر اینکه مدام بگوید: «دولت، پول ندارد» که ترجمه فارسی‌اش می‌شود: دولت برای تئاتر، پول ندارد. پذیرفتنی، دولت، با چنین رویکردی، باید مثل ریگ پول خرج کند. برای هر پاسخ احتمالی، پاسخی روشن داریم. حالا این وسط ممکن است دولت از این حرف‌ها خوشش نیاید «که حتما هم نمی‌آید»، جلوجلو پیشنهاد می‌کنم آن سالی چهار کاری که بر صحنه می‌برم را بی‌دریغ از من دریغ کنید. *در اصل، کُلُکُم راع و کُلُکُم مسوول است **«کنفرانس بین‌دولتی درباره جنبه‌های نهادی، اداری و مالی سیاست‌های فرهنگی» که از ۲۴ آگوست تا دوم‌سپتامبر ۱۹۷۰ در ونیز تشکیل شد، اهمیت آزادی هنرمند را به‌عنوان یک بخش جدانشدنی از حق انسان‌ها برای داشتن فرهنگ تاکید کرد. در «گزارش عمومی» (پاراگراف‌های ۵۵، ۵۶ و ۵۷) بیان شده: «به آزادی هنرمند باید توجه خاصی مبذول گردد. از این نظر، کنفرانس، این ضرب‌المثل را که «هرکس به نوازنده پول می‌دهد، آهنگ را [هم] انتخاب می‌کند»، رد می‌کند. فصلنامه فرهنگ و زندگی، ۱۵، ص ۱۲۲/ تابستان ۱۳۵۳. از همان منبع نقل‌قولی، بیجا نیست: «به نظر می‌رسد استثمار جدید انسان از انسان [...] به طرزی خطرناک و نزدیک[،] نمایان می‌گردد[:]- استثمار هنرمند به وسیله دیوانسالاران، آنها که کارفرمایان و روسای آفرینندگان خواهند بود.» عبارات بالا از اوژن یونسکوست، که از تجمع بین‌المللی یونسکو، طی گزارشی با عنوان «یادداشتی از هلسینکی» بیان شده است. همان، ص ۷۳.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.