آبادی «خانه» با تنبیه؟
مهدی ملکمحمد- روانشناس
در روزهای اخیر، بحث تنبیه دانشآموزان در مدارس، دوباره به بحثی جدی در بین کارشناسان و سیاستگذاران امر آموزش تبدیل شده است. هفته گذشته، اداره کل مشاوره وزارت آموزشوپرورش طی جوابیهای به سایت خبری «خانه ملت» به لزوم تنبیه در مدارس اشاره کرده و این موضوع را امری بدیهی و مورد تایید کارشناسان دانسته بود. این ادعا البته بعدتر توسط معاون پرورشی وزارت آموزشوپرورش مورد اصلاح اندکی قرار گرفت، اما کلیت آن با مبانی اصول روانشناسی تربیتی در تناقض است. چه تناقضی؟ مدیران محترم وزارت آموزشوپرورش که سابقه طولانیمدت حضور در این وزارتخانه را دارند، بهتر از هر فرد دیگری میدانند که بیش از 13میلیوندانشآموز و حدود یکمیلیون معلمی که در حدود 16هزار مدرسه، مشغول به فعالیت هستند چه وضعی دارند. مشکلات امروز آموزشوپرورش برخلاف آنچه برخی از نمایندگان مجلس میانگارند، مربوط به شخصی به نام آقای دکتر فانی نیست و اگر فرد دیگری نیز در جایگاه ایشان قرار داشت، باز آش همان آش بود و کاسه همان کاسه. مشکل امروز آموزشوپروش که تبعاتی مثل تنبیه، یکی از پیامدهای آن است ساختاریتر و بنیادیتر از آن است که با رفتن و آمدن یک وزیر، قابل حل باشد. حتما میپرسید این مشکل بنیادین چیست؟
1- از دوران سازندگی که مساله آموزش انتفاعی و غیرانتفاعی مطرح شد و مدارس غیرانتفاعی یکی پس از دیگری رخ نمودند، کیفیت بالاتر و نحوه تدریس و آموزش در این مدارس مورد توجه مردم و کارشناسان قرار گرفت. این مدارس- البته نه همهشان- نشان دادند که میتوان صورت دیگری از آموزش را نشان داد که بسیاری از مشکلات سیستم آموزش دولتی را ندارد. این مدارس که با پول مردم، در قالب شهریه، اداره میشد، برخلاف مدارس دولتی خود را مجبور به پاسخگویی به والدین و دانشآموزان و رفع نیازهای آنها میدید. لحظهبهلحظه از تعداد مدارس دولتی کاسته و بر تعداد مدارس غیرانتفاعی افزوده میشد تا جاییکه امروز در برخی از مناطق، میزان این مدارس بیشتر از مدارس دولتی است. برای مثال، 60درصد از مدارس منطقهسه تهران اکنون در تسخیر مدارس غیردولتی است. اما مدارس دولتی در این ماراتن نفسگیر، درجا زدند. اوضاع در این مدارس همان است که بوده. البته این بهمعنای آن نیست که تمامی مدارس غیردولتی، وضعیتی بهتر از مدارس دولتی دارند. چه بسا مدارس غیردولتی که بدون نظارت، تنهاوتنها به دریافت شهریه میپردازند و چیزی به اسم آموزش در آنها وجود ندارد. مهم اما قیاس دونوع مدرسه است که به نظر میرسد مدارس غیردولتی، بهصورت میانگین، بهتر و باکیفیتتر عمل میکنند. 2- نگاه بوروکراتیک و اداری که بر آموزش سیطره پیدا کند، نتیجه همان میشود که تاکنون شده است.
بسیاری از کشورهای توسعهیافته جهان در طول سهدهه اخیر به این نتیجه رسیدهاند که برای ارتقای امر آموزش برای کودکان و نوجوانان، نگاه اداری و بوروکراتیکی نداشته باشند. حتما میپرسید که این نگاه چه خطراتی داشته و دارد؟ این نگاه موجب میشود که برای امر آموزش فرزندان این خاک و بوم، ترس و محافظهکاری مستولی شود. کتابهای درسی باید در شورایی دولتی به تصویب برسد که نگاه محافظهکار برخی اعضای آن، اجازه نمیدهد خلاقیت بورزند و مباحث روز و مدرن را وارد این کتابها و سرفصلها کنند. برای مثال، سالهاست که ستاد مبارزه با موادمخدر در تلاش است که با همکاری وزارت آموزشوپرورش درسی با عنوان اعتیاد را وارد سرفصلهای درسی دانشآموزان دبیرستانی کند. اما این داستان از ابتدا به مشکل برخورده چراکه مسوولان تصمیمگیرنده در این وزارتخانه معتقدند سری را که درد نمیکند چرا باید دستمال بست. بر همین پیشفرض است که سالهاست مسوولان این وزارتخانه معتقدند دانشآموز معتاد نداریم. درست هم میگویند چراکه اگر دانشآموزی معتاد تشخیص داده شود، بلافاصله اخراج میشود و از آمار دانشآموزان کاسته میشود. مهارتهای زندگی موضوع دیگری است که مسوولان این وزارتخانه آنرا بهصورت باسمهای پس از فشارهای فراوان کارشناسان در قالب یکعنوان درسی به دانشآموزان سالهفتم آموزش میدهند و کیست که نداند آنچه بهعنوان مهارتهای زندگی به این دانشآموزان آموخته میشود هم از لحاظ فرمی و هم از لحاظ محتوایی معایب جدی دارد؟ بهدلیل همین نگاه بوروکراتیک و اداری است که پژوهشکده آموزشوپرورش که باید مثل دیدهبانی برای آموزشوپرورش انجام وظیفه کند، سالهاست که برونداد مناسب ندارد. کشورهای اسکاندیناوی درصدر کشورهای جهان، ابتدا به این نتیجه رسیدند که امر آموزش با نگاه بوروکراتیک و اداری جمعشدنی نیست و اگر بخواهند کاری بکنند باید ابتدا این نگاه را از امر آموزش بزدایند. 3- مساله تنبیه در آموزشوپرورش، موضوعی نیست که بتوانند آنرا انکار کنند. با پرسوجویی ساده از اهالی هر شهر و روستایی که فرزندی را به مدرسه میفرستد میتوان به یقین رسید که تنبیه در مدارس-به خصوص دولتی- امری عادی و همیشگی است. تعریفی که مسوولان آموزشوپرورش از تنبیه ارایه میکنند با اصول جدید «روانشناسی تربیتی» ناسازگار است. آنچه آنها میگویند، مربوط به اصول روانشناسی تربیتی در دوران قبل از جنگجهانیدوم است و اصولا این نوع نگاه، چنان نتایج وخیم و نامناسبی داشته است که کارشناسان آموزش در همهجای دنیا به این نتیجه رسیدند که تنبیه بهعنوان یک محرک آزاردهنده بر فرد، تنها سبب نفرت و ایجاد خشم میشود و کمتر فردی را از رفتار منفی بازمیدارد. این محرک آزاردهنده هم میتواند روانی باشد و هم جسمی. تنبیه جسمی بهدلیل آنکه تظاهرات مشخصی دارد بیشتر از تنبیه روانی مخالف دارد، اما درحقیقت، این تنبیه روانی است که آزاردهندهتر است و فرد را از سلامت روان دور میکند. آنچه در مدارس ما بهوفور دیده میشود، تنبیه از نوع روانی است نه تنبیه جسمی. تنبیه روانی نیز شامل تحقیر، توهین، طعنه به دانشآموز و انتقادهای مکرر است. کدامیک از ما تاکنون این نوع تنبیهها را تجربه نکردهایم؟ آیا فرزندان ما در مدارس این نوع تنبیهها را تجربه نمیکنند؟ اما چرا معلمان به ارتکاب چنین تنبیههایی دست میزنند؟ پاسخ ساده است. چون آنها نیز مثل مدیران آموزشوپرورش گمان میکنند با این رفتارها میتوانند جلوی رفتارهای منفی دانشآموزان را بگیرند، اما آیا واقعا رفتارهای منفی درنتیجه این نوع تنبیهها حذف میشود؟ پاسخ همان است که برخی از مدارس غیردولتی در تهران و برخی از شهرهای بزرگ اجرا کردهاند و جواب مثبت نیز گرفتهاند. اعتماد به دانشآموزان و آموزش معلمان. هر سیستم آموزشی بخواهد آموزش را در یک فرآیند یکطرفه و مکتبخانهای اداره کند، قطعا زمین خواهد خورد. دانشآموز امروز «یکی از» منابع آموزشیاش مدرسه است. او در مورد بسیاری چیزها، بیشتر از معلمش میداند و بنابراین معلم اقتدار سابق را ندارد. بههمیندلیل است که دانشآموز خود را محق میبیند که اگر محتوای آموزشی دلخواهش نبود، اعتراض کند. معمولا اعتراضش هم بهصورت مستقیم نیست و از راه بروز رفتارهای منفی است. پس اگر نگاه آموزشی از سیستم آموزش سنتی و یکطرفه، به سیستم آموزش نوین و چندجانبه تغییر کند، بسیاری از رفتارهای منفی حذف میشود. 4-تا زمانیکه مسوولان به این نتیجه نرسند که امر آموزش، امری دولتی نیست و دولت تنها میتواند در قالب آموزش رایگان مصرح در قانوناساسی، بودجهای برای تحصیل دانشآموزان اختصاص دهد و امر آموزش را به کارشناسان بسپارد، نباید انتظار شگفتانگیزی در آموزشوپروش فرزندانمان داشته باشیم. تنهاوتنها جامعه راه خود را برای دریافت آموزش بهتر از طریق مدارس غیردولتی ادامه خواهد داد و روزی خواهد رسید که هر کسی که اندک توانایی برای پرداخت شهریه مدارس غیردولتی دارد، فرزندش را به این مدارس خواهد فرستاد و مدارس دولتی فقط برای افرادی باقی خواهد ماند که همین اندک توانایی را نیز ندارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.