شاه جدید و رقیبان منطقهای
ملکعبدالله در فوریه2012، گفته بود: «ما در حال گذراندن روزهای دهشتناکی هستیم.» او آشکارا نگرانی وافر خود را از وقایع خاورمیانه ابراز کرده بود. پادشاهی که در دوران زمامداری خود به هیچچیز جز حفظ ثبات در منطقه فکر نکرده بود، روزهای آخرعمر خود را با یکی از آشفتهترین دورانهای خاورمیانه سپری کرد. تنها چندساعت قبل از مرگ پادشاه، رییسجمهوری یمن، از قدرت استعفا داد و عملا کشور را در کنترل حوثیها گذاشت. شاید گروه داعش در عراق زیر ضربات کارسازی قرار داشته باشند، اما در سوریه در حال بازیابی و تشکیل گروهبندیهای جدید هستند. با توجه به کاهش قیمتهای نفتی، بحرین نیز در مقام یک خردهقدرت، بهشدت به عربستان وابسته است و همچنان دستخوش ناآرامی است. کمکهای دستودلبازانه سعودی به مصر از لحاظ اقتصادی برای کنترل نارضایتیها بسیار حیاتی است. جانشینان عبدالله در منطقه، با رقبایی مثل ایران، روبهرو هستند. متحدان ایران تقریبا با همه مشتریهای منطقهای سعودی در حال رقابتند؛ از لبنان و سوریه گرفته تا بحرین و یمن. مذاکرات ایران با آمریکا نیز در منطقه از چشم بسیاری، نوعی تنشزدایی آرام است که به تحول جدی در روابط واشنگتن با کل منطقه منجر خواهد شد. عبدالله کسی بود که در ورای همه این بحرانها صدایش شنیده میشد. وقتی حرف میزد منطقه توجه نشان میداد. شمار رهبران خارجی حاضر در مراسم تشییع او از کویت گرفته تا قطر، ترکیه، پاکستان، شاخص خوبی برای سنجش جایگاه او در خاورمیانه است. پادشاه سلمان بنعبدالعزیز بعد از گذاری آرام، جانشین او خواهد بود، اما پوشیدن ردای رهبری عبدالله به این سادگیها نخواهد بود. به محض شروعشدن بهار عربی در تونس و مصر، عربستان سعودی مشاهده کرد که چطور واشنگتن از متحدان قدیمی خود روی برگردانده است. بعد از ظهور تحرکات مشابه در بحرین، عربستان سعودی با هدایت یک اتحادیه نظامی همه ناراضیان بحرینی را سرکوب کرد. در یمن، عربستان سعودی تلاش کرد تا با هدایت یکگذار بیتنش، عملا ساختارهای دولت را حفظ کرده و علی عبدالله صالح کنار برود. در مورد بحران سوریه و باوجود فرازونشیبهایی که در روابطش با بشار اسد داشت، بارها برای او نامه نوشت. اختلافها ادامه داشت تا اینکه ریاض، سفیر سوریه را اخراج کرد و به تسلیح مخالفان اسد پرداخت. نه آمریکا و نه جامعه بینالمللی بر نحوه رهبری عربستان بر وقایع سوریه صحه نمیگذارند، چهبسا این بزرگترین حسرت ملکعبدالله بوده باشد. او میدانست که وقایع سوریه برای منطقه تنها یک فاجعه است و در نطقهای آخر خود سعی کرده بود این نکات را روشن کند. تصمیم شگفتانگیز آمریکاییها در آغاز گفتوگوهای مستقیم با ایرانیها، از سوی عربستان فقط بهعنوان چالشی در مقابل نفوذ منطقهای عربستان تفسیر شد و بههمیندلیل ریاض نسبت به موقعیت اثرگذار تهران در منطقه هشدار داده بود. ملکعبدالله در اظهارنظری گفته بود: «من نگرانم که ایران با رهاکردن مواردی از برنامه هستهای خود بهدنبال دستیابی به امتیازاتی از قدرتهای بزرگ در سطح منطقهای باشد.» عبداللهالعسکر، رییس کمیته روابط خارجی شورای مشورتی سعودی، نیز گفته بود: «من نگرانم که به ایران فضای بیشتر و دست بازتری در منطقه داده شود.»در میان همهمه بحرانهای فزاینده در خاورمیانه، ملک سلمان، پادشاه جدید شد که اتفاقا بیمار است و قاعدتا بسیاری از مسوولیتهایش را باید به ولیعهد بسپارد. معاون ولیعهد و وزیر داخله یعنی محمدبننایف نیز درصدد اجرای نقش تاثیرگذار مهمی است. اما هرکدام از شخصیتهای پادشاهی عربستان که این مسوولیت را بپذیرند با چالشهای متعددی در سیاست خارجی مواجه خواهند بود. پادشاهی عربستان سیاستمدار قدرتمندی برای روبهروشدن با این وضعیت ندارد. رقابتهای جدی نیز در داخل حکومت عربستان بر سر موضوعات مختلف این حوزه جریان دارد: پرونده سوریه در طول دوسال گذشته مدام مابین دوشاهزاده بندربن سلطان و ولیعهد محمدبن نایف به اینطرفوآنطرف کشیده شد. این دوشاهزاده سعودی تقریبا دو استراتژی مخالف هم را هدایت میکردند. شاهزاده بندر با خروج از موضع سکوت، عملا به تسلیح تجهیزات برای شورشیان سوری اقدام میکرد و این در حالی بود که محمدبن نایف در مورد خطرات احتمالی درگیرشدن نیروهای جهادی عربستان در این درگیری هشدار میداد. او در مورد تخصیص منابع مالی بهشدت سختگیرانه عمل میکرد و با رویکرد ضدتروریستیای که دارد، تبدیل به مرد موردعلاقه واشنگتن در ریاض شد. عربستان آشکارا از مواضع سرسختانه و رفتار بیخردانه دوحه ناراحت است و به آن اعتراض کرده است. ملکعبدالله بعد از سال 2011 بارها سعی کرده بود بهنوعی تنشهای منطقهای را حلوفصل کند. او در آگوست2012 با برگزاری اجلاس اضطراری سازمان همکاری اسلامی با اشاره به صندلی همجوارش که محل نشستن رییسجمهوری ایران بود، به مخاطبانش گفته بود: «ملت اسلامی هماکنون در وضعیت آشوب و تفرق قرار دارد.» در روزهای درگذشت او، خاورمیانه همچنان با ثبات و آرامش فاصله زیادی دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.