|

واکنش طراحان ایرانی به پوستر جشنواره تئاتر: به ذکر منبع وفادار باشیم

طراح هلندی: عصبانی هستم

سحر آزاد، امیر محقق: پوستر سی‌وسومین جشنواره تئاتر فجر هم که برای دومین‌بار طراحی شده بود، بحث‌هایی را در حوزه گرافیک و طراحی پوستر به وجود آورده است. هفته گذشته بعد از رونمایی از پوستر جشنواره تئاتر فجر برای دومین‌بار مساله طراحی خلاقانه و مناسبت یک پوستر مطرح شد. این بحث‌ها وقتی شدت گرفت که اخباری از کپی‌بودن آن اثر در رسانه‌ها منتشر و گفته شد این پوستر کپی‌برداری یکی از آثار طراحی هلندی به‌نام «فرانک ندرزتیگت» بوده است؛ طراحی که البته در دنیای گرافیک شهرت بسیار بالایی هم ندارد. پس از اعلام این خبر سعی کردیم با این طراح هلندی ارتباط برقرار کنیم و نظر او را در این مورد جویا شویم. ندرزتیگت پس از دیدن پوستر جشنواره تئاتر فجر در حالی که خشمگین شده بود، برای «شرق» نوشت: «اگر در هر موقعیت دیگری بود تنها به نشانه تاسف سرم را تکان می‌دادم و برایم اهمیتی نداشت اما در این مورد، این پوستر برای یک رقابت بین‌المللی به کار برده شده و این موضوع من را خیلی عصبانی کرده است.» ندرزتیگت 36ساله، طراح دکور و گرافیک، نگارگر و عکاس است و در مورد کپی‌برداری از آثار هنری چنین اعتقاد دارد: «هنرمندان به‌عنوان یک موضوع عادی، اغلب تحت‌تاثیر دیگر هنرمندان هستند و اگر به اندازه کافی مهربان و عادل باشند، منبع یا خالق اصلی آن را هم ذکر می‌کنند. نمی‌دانم چه اقدامی می‌توان علیه شخصی که این کار را کرده انجام داد اما حداقل انتظاری که دارم این است که این طرح از این جشنواره کنار گذاشته شود؛ چون فکر می‌کنم باید قوانینی وجود داشته باشد که هنرمندان را ملزوم به ارسال آثار اصل کند.» در پایان او حتی از ما خواست که در پیگیری این قضیه به او کمک کنیم. این موضوع درحالی از سوی این طراح هلندی مطرح شده است که امیر رجبی، طراح دومین پوستر جشنواره تئاتر فجر امسال در جوابیه‌ای که در اختیار روزنامه «شرق» قرار داده، گفته است کار او «کپی کالچر» و طراحی دوباره یا ری- دیزاین است. همین مساله باعث شد در مورد اقتباس در دنیای گرافیک و تفاوت یک اثر کپی با اقتباس‌شده با تعدادی از طراحان گرافیک ایرانی نیز گفت‌وگو کنیم. ساعد مشکی، طراح گرافیک و استاد دانشگاه در مورد اقتباس در گرافیک به شرق گفت: «اقتباس در دنیای هنر هم وجود دارد اما اینکه بخش عمده‌ای از یک پوستر دیگر را استفاده کنیم، اقتباس نامیده نمی‌شود مگر در شرایط استثنایی، مثل وقتی که قرار است نمایشگاهی از یک طراح گرافیک خارجی در ایران برگزار شود و ما از آثار خود او استفاده ‌کنیم، تا شیوه کاری او را در پوستر نمایشگاه نشان دهیم، اتفاقا مزه کار همین است ولی به این معنا نیست که مجاز هستیم بخشی از یک پوستر را عینا در کارمان استفاده کنیم.» او که طراحی یکی از پوسترهای تئاتر فجر را هم برعهده داشته است، افزود: «ایده‌ها در بسیاری از مواقع یکسان هستند اما اجراهای متفاوت آنها را از هم جدا می‌کند. اقتباس در گرافیک همان شیوه‌ای است که در شعر هم استفاده می‌شود مثلا حافظ شیرازی مصرعی از خواجو را استفاده می‌کند و مشخص است که اقتباس کرده. اقتباس با کپی متفاوت است. نکته مهم این است که حتی اگر یک فرد حرفه‌ای هم از اثری استفاده کند، کاری ارایه می‌کند که در نهایت آن را بخشی از هویت خودش می‌کند و شما حتی متوجه این مساله نمی‌شوید با این‌حال وقتی از یک پوستر چاپ‌شده در اثری استفاده می‌شود نمی‌توان آن را اقتباس نامید.»‌مشکی، با بیان اینکه ایده‌های تکراری به‌عنوان مشکل اصلی به حساب نمی‌آید، ادامه داد: «شیوه اجرا مهم است. مگر ما چندنوع چشم داریم اما اجراهایی که از آن ارایه می‌شود، چشم‌ها را از هم متفاوت می‌کند مثل اجرایی که باعث شده است اثر طراح هلندی را منحصربه‌فرد کند.» مصطفی اسدالهی، دیگر طرح گرافیک ایرانی نیز با بیان اینکه در بسیاری از مواقع طراحان تحت‌تاثیر یک اثر به اقتباس یا الهام از کار هنرمند دیگری روی می‌آورند، گفت: «اقتباس یا الهام از یک اثر، یک روی سکه است و کپی از یک اثر هم روی دیگر آن. به اعتقاد من اگر فردی از کاری اقتباس کرد باید در کنار امضای خود بنویسد با الهام از چه اثری کار خود را خلق کرده است و منبع اثر را ذکر کند. در مورد پوستر تئاتر فجر هم خوب بود که طراح، منبع تصویری خود را مشخص می‌کرد و این مساله هیچ اشکالی ندارد و یک امر پذیرفته‌شده در دنیاست.» او در مورد اقتباس هنری اظهار کرد: «برای ایجاد یک اثر می‌توانیم مانند پایان‌نامه‌های دانشگاهی به‌دنبال تحقیق و جست‌وجو برویم و حتی مونتاژ و تلفیق کنیم، منتها این کار باید هدفمند صورت گیرد و باید مشخص کنیم با این اقتباس چه پیامی به اثر ما اضافه شده است. در واقع یک اثر با این کار باید توسعه یا نوگستری پیدا کند. آنچه اقتباس را از یک کار کپی جدا می‌کند، خلاقیت جدیدی است که به اثر اقتباس‌شده اضافه شده است. ما می‌توانیم از دستاوردهای دیگران استفاده کنیم اما به این شرط که اثری با یک هویت جدید بسازیم و به ذکر منبع وفادار باشیم. اصولا هنر چیزی را از گذشته می‌گیرد، درحال تکمیل می‌دهد و به آینده تحویل می‌دهد.» احمدرضا دالوند، طراح گرافیک و منتقد هنر معتقد است اگر طراحی بخشی از یک اثر دیگر را به‌کار برد باید، منبع را در کنار آن ذکر کند و در این مورد به شعرای کلاسیک اشاره کرد: «شعرای کلاسیکی هم مانند حافظ وقتی از شعر یکی دیگر از شاعران استفاده می‌کردند، به این مساله توجه می‌کردند مثلا حافظ می‌گوید به استقبال خاقانی رفته یعنی تحت‌تاثیر او شعری سروده است.» او ادامه داد: «در گرافیک 80درصد کار براساس اصول و شیوه‌های متداول و تنها 20درصد کار براساس ابداع است. منتها استفاده از عناوینی مانند کپی‌کالچر بسیار ترسناک است و اگر این شیوه باب شود، به‌نوعی بی‌قانونی و رواج فرهنگ کپی است.» او عنوان کرد: «یکی از جریانات جدید 40،50 سال اخیر نداشتن تئوری است. این جریانات فاقد تئوری هستند چون نمی‌خواهند در چارچوب یک تعریف بنیادین بیان شوند. کپی‌کالچر هم چون فاقد بنیان تئوریک است، عده‌ای جسارت به خرج دادند و در دوره‌ای شیوه کار خود را کپی‌کالچر نامیدند اما بعد از آن این مفهوم که فاقد بنیان تئوریک است، هر از چند گاهی از سوی کسانی که می‌خواهند کپی‌بودن اثر خود را توجیه کنند، مورد استفاده قرار می‌گیرد.» دالوند همچنین گفت: «رسانه مترقی جایی است که از اصالت دفاع کند نه کپی. کدام استاد حتی از اصطلاح کپی‌کالچر برای دانشجویانش استفاده می‌کند؟»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.