|

خرده‌گفتمان‌های کوچک در میهمانی بزرگ

احمد غلامی . سردبیر

در مشابه‌سازی حسن روحانی با رییس یک دولت خارجی، شاید نتوان فردی را که مابازای خارجی اوست، پیدا کرد. با شناسایی و بررسی الگوهای دوتایی دولت‌های انقلاب ایران، به نکات ظریفی پی می‌بریم که در عین جذابیت، به‌نوعی راهگشا نیز است. الگوهای دوتایی، مشابه‌سازی دولت یا رییس دولتی با مابازای خارجی آن است؛ همزادپنداری یا این‌و‌آنی که با هم این‌همانی دارند. اما این کار به چه دردی می‌خورد. شاید به هیچ‌دردی. بازی ذهن سیاستمردان است. این الگوهای دوتایی به‌نوعی، نمایانگر رویاها و الگوهای روسای دولت‌های انقلاب است. قیاس محمود احمدی‌نژاد با چاوز دم‌دست‌ترین و ملموس‌ترین الگوی مشابهی است که رویاهای مردی را نشان می‌دهد که از ‌تحقق‌بخشیدن و تعین‌یافتن رویاهایش ابایی نداشت و این تفاوت خاص او با همتایان داخلی‌ خودش بود. برای چنگ‌زدن و برآورده‌کردن آمال‌ها و رویاهای خود جسورانه اشتباه می‌کرد و پشت آنها می‌ایستاد و همه را حیرت‌زده می‌کرد. درست مثل فرد لجبازی که برای به‌دست‌‌آوردن آنچه می‌خواست دست به هرکاری می‌زد. باید اعتراف کرد که با محمود احمدی‌نژاد خیلی خوش می‌گذشت. به‌خصوص به روزنامه‌نگاران که هر روز آنها را با گفته‌ای یا تصمیمی شوکه می‌کرد. یک سالی از روی کار آمدنش نگذشته بود که برای همه دستش را رو کرد و نشان داد که آمده بود تا مردمی ساخته و پرداخته رویاهایش را بر صدر بنشاند. مهر بورزد و مهر ببیند، آبادگری کند و مسکن مهر راه بیندازد، همه را خانه‌دار کند و بعد هم هر‌کس مشکلی داشت عریضه بنویسد و نزدش بیاورد و به گوشه‌و‌کنار کشور سرک بکشد و کلنگی بزند و مشکلاتشان را بشنود و با یک نیش قلم حکم چند ده مصوبه را فی‌المجلس تصویب کند. اگرچه این رییس دولت کسی را شفا نداد، اما بدش نمی‌آمد که در افواه بپیچد که اطرافیانش و خودش نظرکرده‌اند و مثلا از موجودات فرازمینی کمک می‌طلبند. واقعا در دوران احمدی‌نژاد خوش می‌گذشت. همه ما هشت‌سال به یک جشن تولد دعوت شده بودیم. تولد مردی که می‌خواست به رویاهایش عینیت ببخشد، مانند چاوز در خیابان راه برود و مانند چاوز که پول چای مردم را در کافه حساب می‌کرد، در قهوه‌خانه حساب همه را بپردازد و نشان بدهد که از جنس مردم است و او واقعا از جنس مردم بود. محمد خاتمی اما از جنس دیگری بود. الگوی مشابه‌اش شاید ماریا بارگاس یوسا باشد، نویسنده مطرح پرویی که در بیشتر دوره‌های انتخابات ریاست‌جمهوری کشورش شرکت کرد و هرگز پیروز نشد. اما اقبال خاتمی این بود که پیروز شد و البته بداقبالی‌اش هم این بود که پیروز شد. این درست که اگر پیروز نمی‌شد هرگز یوسای دیگر نیز نمی‌شد، اما شاید آندره مالرو وطنی می‌شد. خاتمی می‌خواست بداقبالی و انتخاب حیرت‌انگیزش را به فرصتی ناب بدل کند تا به رویاهای خودش و مردم بسیاری تعین ببخشد که رویای خود را در صندوق‌های رای انداخته بودند. اما برآورده‌کردن این رویاها، رویاهای یک ملت، امکانات بیشتری می‌خواهد و خاتمی آن را تا حد نیاز نداشت و در عین حال به‌غایت در قامت محافظه‌کاری ظاهر شد و هم از این بود که خیلی زود فهمید که یوسا اقبال بسیار داشته که رییس‌جمهور نشد و توانسته در جای دیگری رویاهایش را شکل بدهد. ‌رویاهای خودش و ملتش را. بعد از خودآگاهی بود که خاتمی دودستی به وجهه فرهنگی‌ خودش چسبید و کارها و راه‌های کم‌خطرتری را برای دفاع از رویاهای یک ملت برگزید. هرچه بود خاتمی از کتابخانه ملی به ریاست یک دولت رسیده بود و همواره با فرهنگ و مکتوبات سر و کار داشت. هرقدر هم که زمان گذشت، خاتمی به خودش نزدیک و نزدیک‌تر شد، به آن کاریزمای فرهنگی خود. از تفاوت‌های خاتمی با احمدی‌نژاد یکی این بود که خاتمی ما را به جشن تولد نخبگان دعوت کرده بود. جشنی سیاسی که با داعیه توسعه سیاسی مردم را به خود خوانده بود و بعد از اواسط آن عطای توسعه سیاسی، را به لقای سمینارهای فرهنگی بخشیده بود و اینگونه بود که فرهنگ جای سیاست را گرفت و به نرمی، به نرمی شخصیت خاتمی، مردمی که توسعه سیاسی را باور داشتند و به آن راه رفته بودند، در تحقق رویاهاشان؛ توسعه سیاسی و آزادی‌های فردی و اجتماعی ناکام ماندند. خاتمی مردی بود که فقط رویاهای ما را دسته‌بندی یا طبقه‌بندی کرد. حالا روحانی آمده است و ما را به جشن تولدی بزرگ‌تر دعوت کرده است او وارث تولد بزرگ‌تری بود؛ تولد مردم. حالا همه در میهمانی روحانی دعوت‌اند. اصولگرایان، تندروها، اصلاح‌طلبان میانه‌رو، اصلاح‌طلبان تندرو. طیف‌هایی که حضور دارند اما در پس پشت، دور از چشم میهمانان متنفذ. بی‌انصافی است اگر بگویم مردم، غایبان این جشن هستند. مردم هم هستند. افکت صدایشان را پشت‌سر می‌شود شنید. در این جشن دیگر خوش نمی‌گذرد. قرار هم نیست که خوش بگذرد. بعد از ناکامی‌ها همه اینجا دعوت شده‌اند، ‌گرد آمده‌اند. حسن روحانی اما رویایی در سر ندارد. اگر هم دارد چندان بروز نمی‌دهد. مسوولیت‌های گذشته‌اش نمی‌گذارد افکارش را بروز بدهد. گرچه معلوم و روشن است که دغدغه او و دولت‌اش، نظم‌دادن به امور بی‌نظم است. برای همین تمام نیروهای سیاسی و طیف‌های جامعه را در موضع مشخصی جای داده است. نزدیکانش هم در خدمت اداره‌کردن بی‌نظمی‌ها هستند و گویا قرار نیست مانند سیاستمردان دوره خاتمی هر یک مبدع طرح و نظریه‌ای تازه باشند. آنها می‌کوشند بی‌نظمی‌ها را ولو با نظمی صوری و نمادین کنترل و سامان‌مند کنند. مصداق روشن این رویکرد، وزارت ارشاد دولت روحانی است. امر بنیادینی تغییر نمی‌کند. فقط همه‌چیز دسته‌بندی شده و در نظمی مقرر جای گرفته شده تا چیزی از قاعده بیرون نزند. از این‌رو بعید است در این جشن خوش بگذرد. البته همیشه حادثه‌ای ناچیز شکل امور و نظم نمادین را برهم می‌زند و دگرگون می‌کند، به‌خصوص در میهمانی‌هایی چنین بزرگ و همه‌گیر. پس شاید انتخاب مابازای روحانی از میان روسای دولت‌های انقلاب دشوارتر باشد. چون روحانی به‌رغم اعلام گفتمانِ «اعتدال»، خالق گفتمان تازه‌ای نیست. این دوران گویا گفتمان تازه‌ای ندارد. طیف خاصی از مردم را خطاب نمی‌کند و اعتبارش را از خرده‌گفتمان‌های موجود و مانده در عرصه سیاسی جمع کرده است. از این‌رو است که همه در این میهمانی بزرگ دعوت‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.