بَر اَرداویراف چه گُذَشت
بهرام بیضایی . نویسنده و کارگردان
شادرَوان اَدیب بیضایی کاشانی- عَمِّ شاعر و نادیدهاَم -دَفترچه شعرِ طنزی بهنامِ خوابْنامه داشت که مُنتَشر شُده؛ و دَر آن شاعر دَر خواب به آن جهان میرفت و دَر شلوغی آن عالَمِ سَرگَشتگی بَرخی هَمشَهریانِ ناتُوی خُود را میدید دَر کارِ بَرداشتَن کُلاه از سَرِ هَم! و پِدَرِ شاعرَم که کارمَندِ اداره کُلِّ ثبتِ اَسناد و املاک بود، دَفترچه نثرِ طنزی داشت بِه نامِ ثبتِ عالَمِ آخِرَت که منتشر نَشُده؛ دَرباره کارمَندِ دولتی که اَسناد پهنه جهانِ دیگر مینِوشت؛ و زَمینهای بِهشت را بِه نامِ اولیا و زمینهای دوزَخ را به نام اَشقیا سَند میزَد! از هَمه گَشتنامههای جهانگردان، گَشتِ آن جهان پیشینه کُهَنتَری دارد؛ دَر اساطیر کُهَن ایشتَر به جهان زیرین میرفت برای بازآوَردَنِ دُموزی؛ گیلگَمِش به مَرز دُو جهان میرفت پِی دیدَنِ انکیدو وپُرسیدَنِ رازِ جهانِ مَرگ؛ ئورفِهبه مَرگِستان میرفت تا ئوریدیس را بازآوَرَد و نیز دِمِتِر میرفت به بازآوَردَنِ دُختَرَش کُر! در چین و هند نیز برای دانِستَن سَرنِوشتِ پَس از مَرگِ کَسی به آن جهان میروند. بَخشْبَندی آن جهان به بهشت و بَرزَخ و دوزَخ شاید ایرانی باشَد؛ و کُهَنتَرین نِوشته بِدین سامان که بَر مَن شناخته است، اَرداویرافْنامه است که بازگُفتِ پایانِ ساسانی آن برای ما مانده؛ و چنددَههای است که بَرخی پژوهشگران میگویند دُرُستتَر است نامِ اَرداویراف، اَرداویراز ]= پاکْهوش[ خوانده شَوَد! واپَسین بازنِوشتِ اَرداویرافْنامه، آشکارا چند سده پیش از کُمدی الهی از دانته اَلیگری فلورانسی است که هَمین بخشْبندی را دارد و بسیاری پندارَند که اَرداویرافْنامه سرچشمه آن است! اَرداویرافْنامه پایانِ ساسانی بازنویسی بازگُفتهایی کُهَنتَری است که آغازِ آن و نامِ نویسنده آن پیدا نیست؛ و از آن چندین بَرگردان پهلوی به فارسی دَر دَست است. از نخستینباری که اَرداویرافْنامه را خواندم گُنجایشِ نمایشی و دیداری آن مَرا گِرِفت. به گمانَم نمونه پیشینِ نگارنامههای مانی آمد که چون داستانْوارههای دینی و آموزشی میتوانست پَردهْخوانی و سایهْبازی هَم بشوَد! جستوجوی نمایشِ درونی این نِوشته هَمواره دَر سَرَم بود - و پانزده سال پیش گُزارشِ اَرداویراف ناگهانی بَر مَن نوشته شُد با پذیرشِ چارچوبه اصلی اَرداویرافْنامه کُهَن و برای صحنه نمایش، که درونْمایه آن، نگرِشِ یا به راستی بازگُفتِ مَن از آن است؛ و شاید نیز دَر بَرابرِ آن! واروی اَرداویرافْنامه، که آموزههای دینی میکوشَد مَردُم را بیتوجُّه به نیازهای آنان دَر چارچوبِ تَنگِ شایست و نَشایست و رَوا و نارَوای دینْمَردان بگُنجانَد، دَر گُزارشِ اَرداویراف کوشیدَم، آیینها و باوَرها و رَفتار و مَنِشِ مَردُمِ کُهَن از چشمِ خُودِ آنها - و با معنای آن روزی آنها - دیده شَوَد. روشَن است که گُزارِشِ اَرداویراف در ایران پَروانه اجرا نمیگِرِفت و جای دیگری از جهان نیز پشتیبانی برای اجرای فارسی نمییافت که نَه بازیگرانَش بودَند و نَه تَماشاگرانَش! دَر پانزده سال گُذشته تنها شُماری تَکْگویی، داستانَک و نمایش دَر نمایش دَر گُزارِشِ اَرداویراف - که اَنبانِ آزمونهایی بود که هَرگز اُمیدِ شُدَن نداشت - گِرد آمد و مَتنی شُد نزدیک به شِش تا هَفت ساعتِ اجرایی! از مَرکزِ مطالعات ایرانشناسی دانشگاه استنفورد سپاسگزارَم که دَر بهار و تابستان گُذشته امکان برگُزاری یک کارگاهِ بازیگری برای ایرانیان، زیر نظر مَن و خانم مُژده شمساییرا دَر چارچوب جشنواره فرهنگی فراهَم آوَرْد! شُمارِ شگفتانگیز شرکتکُنندگان و پیگیری و شوقِ آنان، اندیشه نمایشنامهخوانی گُزارِشِ اَرداویراف را پیش آوَرْد - و بهراستی تنها بَختِ آزمونِ این نِوِشته را بَر صحنه! مَن با حذفِ داستانَکها، تَکْگوییها، نمایش دَر نمایشها، از مَتنِ شش هَفت ساعته، مَتنِ کوتاهتَرِ سه ساعتهای بیرون کشیدَم و امیدوارَم مَتنِ بُزرگتر را دَر گُزارِشِ اَرداویراف که به زودی منتشر میشود بخوانید! این اجرا دَستامَد هَمکاری بازیگرانی است با پیشینه دراز و بازیگرانی که بار نخست است بَر صحنه میروند. و مَن از هَمه آنها - نُوبالیده یا پیشینهدار یا از راهِ دور آمَدِه- سپاسگزارم که ماهها روزهای آخرِ هفته خُود را دَر این آزمون و چالش نَهادَند تنها برای دُو اجرای تکرار ناشُدَنی! سپاسگزارم از پشتیبانانِ مرکزِ مطالعاتِ ایرانی دانشگاهِ استنفورد، که هَر روز بیشتر و بیشتر یاریگرِ جُنبِشِ فرهنگی آنَند!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.