چالشهای فراروی آموزش ریاضی دبیرستانی در ایران
پژوهش را از دبیرستان آغاز کنیم
هوشنگ شرقی*
آموزش ریاضی در کشور ما و در مقطع متوسطه با چالشهای بسیاری مواجه است که مقابله با آنها، به غیر از مسوولان آموزشوپرورش کشور، میتواند دغدغه همه دلسوزان عرصه آموزش ریاضی و از جمله صاحبنظران و جامعه معلمان ریاضی کشور باشد. بنابراین در این مقاله برآنیم تا در این باب، و از سر دلسوزی، اشارههای مختصری داشته باشیم. برای بررسی دقیق موضوع، توجه به مولفههای اصلی آموزش ریاضی، یعنی سهمولفه دانشآموز، معلم و کتابدرسی و نیز عوامل اثرگذار اصلی یعنی کتابهای کمکدرسی، نشریات ریاضی و آموزشعالی و مدخل ورودی آن (کنکور سراسری) ضروری است. نقش این عوامل در آموزش ریاضی کشورمان را از دیدگاه زیر میتوان بررسی کرد: 1- کتابهای درسی تالیف کتابهای درسی ریاضی، در بسیاری از مقاطع زمانی، طی سالهای اخیر بدون برنامه یا لااقل بدون برنامه جامع بوده است و متاسفانه لزوم تدوین برنامه جامع آموزش ریاضی در کشورمان در این سالها کمتر احساس شده است. حال آنکه در اغلب کشورهای توسعهیافته یا درحالتوسعه، این برنامه از سالها قبل وجود داشته است. بهعنوان مثال استاندارد ملی آموزش ریاضی کشور آمریکا، (NCTM) سالها قبل تدوین شده و موردتوجه بسیاری از کشورها برای تدوین برنامه آموزش ریاضیشان قرار گرفته است. در کشور ما نیز لازم و ضروری است که با الگوگیری از برنامه جامع آموزش ریاضی کشورهای مختلف و نیز توجه به وضعیت و شرایط بومی مناطق مختلف کشورمان و همچنین فرهنگ ملی، یکبرنامه آموزشی جامع و فراگیر برای آموزش ریاضیات در سطوح مختلف تدوین شود. این کار باید توسط گروههای متعددی متشکل از دانشجویان، استادان و دبیران ریاضی و صاحبنظران حوزههای دیگر مرتبط با موضوع مانند جامعهشناسان و روانشناسان، متخصصان حوزه صنعت و کشاورزی و... انجام گیرد و با یک عزم راسخ و طی زمانی نه چندان طولانی و نه چندان کوتاه انجام شود. برنامه جامع میتواند راهنمای مولفان کتابهای درسی ریاضی قرار گیرد تا به فراخور دانشآموزان هر مقطع، حجم مباحث ریاضی و تنوع آنها، به آن توجه شود. 2- معلمان ریاضی متاسفانه در این حوزه شاهد بینظمیهای بسیاری هستیم. در بسیاری از مدارس (بهویژه مدارس غیرانتفاعی)، شاهد حضور کسانی برای درس ریاضی هستیم که اغلب خود تحصیلکرده رشته ریاضی نیستند. از فارغالتحصیلان انواع رشتههای مهندسی تا رشتههای کشاورزی، اقتصاد و پزشکی و... به تدریس ریاضی مشغول هستند و گویی آنچه که به تخصص نیاز ندارد، آموزش ریاضی است! در بسیاری از شهرستانها نیز کمبود نیروی متخصص آموزش ریاضی محرز است و در نتیجه از معلمان خبره و توانمند در حوزه آموزش ریاضی اثری نیست. این موضوع باعث عدمهمراهی دبیران با اهداف کتابهای درسی شده و نوعی ناهماهنگی بین این اهداف و آنچه که فیالواقع در کلاسهای درس روی میدهد، وجود دارد. 3- دانشآموزان در این حوزه هم برخلاف تصور، با چالشهای بسیاری مواجه هستیم. اغلب دانشآموزان از سر تمایل و علاقهمندی به انتخاب رشته ریاضی روی نمیآورند و ضرورت انتخاب رشتههای تحصیلی دانشگاهی آنها را به اینسو میآورد. بنابراین بیشتر دانشآموزان رشته ریاضی با بیمیلی به این مباحث مینگرند و اساسا از مطالعه ریاضیات و حل مسایل آن، لذت نمیبرند. این موضوع بهلحاظ روانی بار منفی بسیاری را بر آنان وارد کرده و یادگیری آنها از مفاهیم را دچار اشکالهای بسیار میکند. در نتیجه دانشآموزان به حفظکردن انبوهی از فرمولها و نکتهها روی میآورند تا به کمک آنها بتوانند پاسخ تستها را بیابند یا حداکثر بتوانند مسالههای تکراری و بدون کاربرد را حل کنند و نمره قبولی بیاورند تا بعدا برای ورود به دانشگاه دچار مشکل نشوند، خلاصه آنکه آنچه در این میان به محاق میرود، آموزش دقیق و بهینه مفاهیم ریاضی است. 4- کنکور سراسری کنکور سراسری و چالشهای آن، خود بحثی مفصل و جداگانه را میطلبد. در اینباره بسیار گفتهاند و نوشتهاند. بهطور خلاصه میتوان گفت در فضایی که با سیطره تست و نکته همراه است، هرگز نمیتوان آموزشهای جدی و مفهومی را در هیچ زمینهای و از جمله ریاضیات به دانشآموزان ارایه کرد. متاسفانه مدخل ورودی دانشگاههای ما نیز همین آزمون است. 5- کتابهای کمکدرسی در این حوزه هم بسیار میتوان گفت و نوشت. بهتازگی در تیتر مقالهای خواندم: کتابهای کمک درسی، گنج ناشران آموزشی! و به راستی در شرایطی که قرار است ناشرانی از طریق این کتابها و با استفاده از فضای ایجادشده توسط کنکور سراسری، اقتصاد خود را سروسامان دهند، تکلیف این کتابها و تاثیر آنها بر آموزش ریاضی کشور روشن است. بدیهی است این کتابها نمیتوانند به رشد آموزش ریاضی کشور، کمک چندانی بکنند. البته حساب کتابهای مفهومی و مناسب که منطبق بر استانداردهای آموزش ریاضی تالیف میشوند و متاسفانه درصد ناچیزی از کل این کتابها را تشکیل میدهند، جداست. 6- نشریات ریاضی در کشور ما متاسفانه در مقایسه با کشورهای توسعهیافته یا درحالتوسعه، وضع نشریات ادواری ریاضی چندان مناسب نیست. عناوین نشریات ریاضی که برای دانشآموزان مقطع دبیرستان منتشر میشوند بسیار محدود و تیراژ آنها نیز در مقایسه با جمعیت آنها بسیار ناچیز است. درحالیکه چهاردهه پیش یک ماهنامه ریاضی برای دانشآموزان منتشر میشد، امروزه حتی یک نشریه ماهانه ریاضی برای جوانان علاقهمند به ریاضی در سطح کشور توزیع نمیشود. در خاتمه امیدوارم مسوولان امر با عنایت به موارد فوق و توجه به لزوم ایجاد زمینه مناسب برای آموزش ریاضی دبیرستانی کشورمان چارهای بیندیشند تا با غلبه بر این چالشها، راه برای توسعه ریاضیات که یکی از اصلیترین راههای توسعه کشور است، هموار شود.
* دبیر ریاضی و مدیر داخلی مجله ریاضی برهان متوسطه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.