پیشنیاز پروژههای اصیل و ماندگار*
افزایش کمیت لزوما به بهبود کیفیت منجر نمیشود
بیژن ظهوریزنگنه . استاد ریاضی دانشگاه صنعتی شریف
قبل از انقلاب، شروع تجربه تحقیقی ما در دانشگاههای شیراز و صنعتی شریف بود. پیشکسوتان این کار، تحقیقی را در کنار کار آموزشی خود انجام میدادند و این فعالیت، بیشتر پاسخگویی به نیازهای شخصی این محققان بود که تشنه انجام تحقیقات بودند، زیرا در آن زمان، در ایران دورههای دکترا وجود نداشت. طبیعی بود در آن شرایط چنین کارهای تحقیقاتی شخصی نمیتوانست به پروژههای درازمدتی تبدیل شوند که تجلی و بروز آنها را میتوان در رسالههای دکترا دید. در نتیجه، ماهیت کارهای تحقیقاتی این پیشکسوتان اندیشمند ریاضی که در واقع، بنیانگذاران تحقیقات ریاضی در ایران بودند، کوتاهمدت بود. بنابراین برای نهادینهشدن تحقیقات ریاضی در ایران، تاسیس دورههای دکترا یک ضرورت بود که با همت جمعی از ریاضیدانهای ایرانی، این کار عظیم انجام شد. انتظار میرفت با شروع دورههای دکترا، استادان ایرانی نیز با تجربهآموزی از دیگران، تحقیقات شخصی قبلی خود را به کمک دانشجویان امروزشان، به پروژههای طولانیمدت اصیل و ماندگار تبدیل کنند اما با تاسف، در بسیاری مواقع، پروژههای بهاصطلاح «زودبازده» جانشین تحقیقات اصیل و طولانیمدت شد تا پاسخگوی نیازهای آنی شوند. لازم است به این نکته توجه کنیم که نقد یک جریان، به قصد اصلاح و پیشرفت آن است نه نفی آن. پس هدف از نقد وضعیت موجود که عامل آن ما هستیم، کوچکشمردن زحمات زیاد و گاهی طاقتفرسای فارغالتحصیلان داخل کشور نیست بلکه هدف ما نقد منصفانه و راهگشاست. دانشجویان دکترا ریاضی در ایران، با مشکلات ویژهای روبهرو هستند که از آن جمله میتوان به آییننامهها و دستورالعملهای خلقالساعه وزارت علوم یا دانشگاهها اشاره کرد. در ایران برخلاف کشورهای پیشرفته در ریاضی، مدام شاهد دستکاری آییننامههای مربوط به دوره دکترا هستیم که هدف آن نیز «زودبازده»کردن این دورههاست. تغییراتی مانند کاهش تعداد واحدهای درسی، کوتاهشدن طول دورهها، بالابردن سطح انتظارات و ملتهبکردن فضای آموزشی از جمله این موارد است که مانند مانعی برای انجام تحقیقات درازمدت و اصیل عمل میکند. بنابراین باید قدرشناس تلاش و زحمت دانشجویان دورههای دکترای ریاضی در داخل ایران باشیم که به نهادینهشدن تحقیقات ریاضی در ایران کمک شایانی کردند و در واقع، موتور تحقیقات ریاضی را به راهانداختند. بعضی از دانشجویان دورههای دکترای ریاضی که در ایران ماندهاند، میتوانستند در دانشگاههای خوب خارج از کشور درس بخوانند، اما ترجیح دادند که در ایران بمانند و به توسعه تحقیقات در ایران کمک کنند. در حقیقت دغدغه من این است که مراقب باشیم فضای نقد، به ایجاد تضاد بین فارغالتحصیلان داخل و خارج کشور یا تضاد بین نسل جوان و نسل مسنتر منجر نشود. زیرا ایجاد چنین تضادهایی (خواسته یا ناخواسته)، وضعیت نابسامان را تشدید میکند و مانع پیداکردن راهحلهای مناسب میشود. در عوض ما باید با جسارت و بهطور عملی به نقد گذشته و حال خود بپردازیم و از نتایج نقد خود چراغی برای آینده انشاءالله درخشان خود برافروزیم. شرایط موجود، بر دانشجو و استاد فشار بسیاری وارد میکنند که تعداد بیشتری مقاله چاپ کنند، در حالیکه تجربه نشان داده است رشد کمی، الزاما باعث رشد کیفی مقالات نشده و نمیشود. باز هم تاکید میکنم نقد من، در مورد صاحبان مقالات نیست بلکه نقد وضعیتی است که در آن قرار گرفتهایم. این وضعیت باعث ایجاد عادتها و سنتهایی میشود که میتوانند مانع جدی برای انجام پژوهشهای ناب و دیربازده شوند و فضایی به وجود میآورند که باعث کوچک شدن دنیای محقق و تحقیقات ریاضی وی میشود و او را از مواجه شدن با دنیای وسیع، متنوع و پرچالش ریاضی محروم میکند. یعنی بازنده اصلی در این ماجرا، ریاضیدانان بالقوه توانایی هستند که به باریکهای از تحقیقات حاشیهای وابسته شدهاند که امکان به فعلیت درآوردن همهجانبه آن تواناییها و ارتقای قابلیتها خود را ندارند. برای روشنترشدن بحث خود و رسیدن به یک جمعبندی، مثالی از یکی از همکاران ریاضی خود در یکی از دانشگاههای ایران مطرح میکنم که چندسال قبل برای استفاده از فرصت مطالعاتی به غرب رفته بود. وی سعی کرد بین تحقیقاتی که در ایران انجام میدهد و پروژههای مرتبط با همین رشته را که در آن دانشگاه انجام میشود، پلی ایجاد کند. وی برای ورود به این عرصه و ایجاد چنین پلی، به مطالعه یکی از مقالات همکاران همرشته خود در آن دانشگاه پرداخت، ولی بعد از مدتی، آن کار را رها کرده و در فرصت مطالعاتی خود، مجددا به کارهای تحقیقاتی خود در ایران روی آورد. این همکار در پاسخ به اینکه چرا آن پروژه را رها کرد، گفت که متوجه شدم حداقل یکسال طول میکشد تا آن مقاله مربوط به پروژه همکاران دانشگاه جدید را باز کنم. درحالی که در این مدت توانستیم چند مقاله چاپ کنم. گفته و تجربه این همکار بااستعداد و باسواد، یک زنگ خطر است که توجه کنیم تحمیلهای اجرایی، چگونه میتوانند اشتیاق برخی از ما را برای انجام کارهای طولانیمدت و بدیع، از بین ببرند. مثلا جمع قابلتوجهی از شرکتکنندگان در سمینارها، از رفتن به سخنرانیهای عمومی و کارگاههای تخصصی اجتناب میکنند و بیشتر، به همان زمینههای باریک خود علاقه نشان میدهند. از نظر من یکی از تبعات منفی فشار برای رشد کمی تولیدات پژوهشی، همین پدیده است. بهطور کلی، هدف اصلی ما تغییر آییننامهها نیست که خود، حدیث مفصلی است و طرح آن، جا و زمان دیگری را میطلبد. ما به هیچوجه، قصد محکوم کردن این یا آن را نداریم بلکه هدف مشترک، فرهنگسازی در جامعه ریاضی است تا به گونهای به توافق برسیم و بتوانیم وضعیت کنونی خود را منصفانه و دقیق، ارزیابی کنیم تا دریابیم در کجا قرار داریم و به کجا میرویم. این بررسی، تبعات مثبت بسیاری دارد که بهطور مثال، شاید به این توافق برسیم که اجازه ندهیم برای هر نوع ارتقا، تغییر وضعیت و فارغالتحصیلی دانشجویانمان، با تعداد مقالهها بازی شود و دیگر از مقاله، به عنوان چماقی برای تشویق و تنبیه استفاده نشود. شاید به این توافق برسیم که کاستن از طول دورههای دکترا و تعداد واحدهای آموزشی، فرصت طلایی ریاضیدانشدن وسیع و عمیق و همهجانبه را به خطر میاندازد و سطحیگرایی را رواج میدهد. شاید به این توافق برسیم که... وقت تنگ است و کار، زیاد. دست بهکار شویم و فرصتسوزی نکنیم. استعداد دانشجویان ما برای تبدیل شدن به ریاضیدانهای تمامعیار بینظیر است و مسوولیت تاریخی ما در مقابل این وظیفه، الان است.
* برگزیدهای از میزگرد «آینده تحقیقات ریاضی ایران» در حاشیه چهلمین کنفرانس ریاضی کشور (تابستان 88)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.