زنان آفریقایی بار تلخی از زندگی را بر دوش میکشند
کابوس سیاه
فریبا پژوه
همین چندروز پیش بود که گروه افراطگرا و تروریستی بوکوحرام در نیجریه مواد انفجاری و بمبهای دستی را به دور کمر یکدختربچه 10ساله بستند و او را برای انجام عملیات انتحاری به بازار شلوغی فرستاد. درست وقتی که دخترک روانه بازار شد دستی از دور دکمه سرخ انفجار را فشار داد و دختربچه 10ساله و 40نفر دیگر کشته و زخمی شدند. از سهکودکی که برای رفتن به بهشت و انتحار انتخاب شده بودند، تنها «زاهارو» توانست خود را به پلیس برساند و معلوم نیست پس از مراجعه دخترک به پلیس چه سرنوشتی در انتظار سرپیچی از فرمان پدر و نیروهای بوکوحرام در انتظار اوست. بیشک ابولا، ایدز و ختنه زنان، اقدامات بوکوحرام و آنچه تنها در رسانهها منتشر میشوند، تنها مشکلات جامعه امروز آفریقا نیستند. مردم آفریقا از دشواری زندگی در این قاره رنج میبرند و زنان بخش بزرگتری از این رنج جغرافیایی را بر دوش میکشند. رنج مضاعف حاصل از سنتهای قبیلهای، مذهبی و مردسالاری همیشه سهم زنان آفریقا بوده است. این روزها قرار است اجلاس زنان آفریقا برای توسعه توسط اتحادیه آفریقا در «آدیسآبابا» پایتخت اتیوپی برگزار شود. این اتحادیه برنامهای 50ساله را پیش روی خود قرار داده است تا از طریق آن بتواند چشمانداز و اولویت زنان آفریقایی در سال2063 را مدون کند. اگرچه اجرای این برنامه در دورنمای 50سال در نظر گرفته شده است و افق این برنامهریزی توسعهای بسیار طولانی بهنظر میرسد، اما بهنظر میرسد برنامههای این اجلاس- در صورت اقبال مسوولان کشورها و اجرای آن -میتواند استراتژی مهمی برای نیمقرن آینده برای زنان و جوامع کشورهای آفریقایی باشد. با این همه باید توجه داشت زنان در آفریقای امروز با مشکلات بزرگ، ملموس و نوعی خشونت عریان روبهرو هستند. در آفریقایجنوبی تعداد زنانی که در خانه به ضرب گلوله کشته میشوند بیش از آنهایی است که در خارج از خانه و توسط فردی غریبه به قتل رسیدهاند. با توجه به آمار به دستآمده میتوان آفریقایجنوبی را ناامنترین کشور آفریقایی برای زنان دانست؛ کشوری که گرچه «ملت رنگینکمان» در آن در سال1994میلادی بر آپارتاید و تبعیض نژادی پیروز شد، اما هنوز نتوانسته خشونت عریان علیه زنان در این کشور را کنترل کند. این ناتوانی سبب شده آفریقایجنوبی، در تجاوزهای جنسی به زنان در میان کشورهای جهان سرآمد باشد و شمار زیاد آزار و اذیتهای جنسی در این کشور سبب شده است تا به آن لقب پایتخت تجاوزات جنسی در جهان داده شود. گاهی گفته میشود آفریقایجنوبی تنها کشوری است که با زنان و دخترانش در حال جنگ بهسر میبرد. به نظر میرسد هنوز برای بسیاری از ساکنان قبیلهنشین در کشورهای آفریقایی، مسالهای به نام مجازات برای خشونت علیه زنان وجود خارجی ندارد یا مردان در اینباره هیچتصوری ندارند. «کنت مهشوئه»، رهبر حزب دموکرات مسیحی آفریقایجنوبی اخیرا در سخنانی در پارلمان این کشور با اشاره به شایعبودن فرهنگ خشونت علیه زنان و دختران در آفریقایجنوبی، گفته است بیشتر مردم آفریقایجنوبی خواهان اجرای مجازات مرگ برای متجاوزان بهعنفهستند و باید این پیام جدی به جامعه داده شود که متجاوزان بهعنف با اشد مجازات روبهرو خواهند شد. کشور آفریقایجنوبی از سال2000میلادی، بالاترین نرخ آزار و اذیت جنسی را در میان 120کشور عضو اینترپل (پلیس بینالملل) داشته است. براساس برخی آمارها، بین سالهای 1999 تا 2009 میلادی، تعداد قتل زنان در آفریقایجنوبی نیز در حدود پنجبرابر از متوسط جهانی، بیشتر بوده است و بهطور میانگین در این کشور، در هرچهاردقیقه یکزن و دختر مورد آزار جنسی قرار میگیرد و یک زن نیز در هر هشتساعت توسط همسر یا بستگانش به قتل میرسد و از هر هفتکودک در این کشور پنجکودک مورد آزار و اذیت از جمله آزار جنسی قرار گرفتهاند. وضع تقریبا در بیشتر کشورهای آفریقایی به همین منوال است. براساس آمار منتشرشده توسط سازمان عفو بینالملل در گینهنو ۶۷درصد از زنان روستایی و ۵۶درصد از زنان شهری مورد خشونت جسمی قرار میگیرند. همچنین ۴۲درصد از زنان در کنیا بهطور مرتب مورد آزار فیزیکی همسالان خود هستند. در سودان نیز در به روی همین پاشنه میچرخد. هنوز جنایات علیه زنان در سال2003 در منطقه دارفور آثار خود را بهدنبال دارد که چندی پیش «کمپین بینالمللی مبارزه با تجاوز و خشونتهای جنسیتی در جنگ» در گزارشی اعلام کرده خشونتهای جنسی علیه زنان سودانی در نقاط مختلف این کشور افزایش زیادی داشته است و گروههای مسلح و ارتش اغلب از این ابراز برای تحتفشار قراردادن و بیرونراندن قبایل غیرعرب استفاده میکنند. زینب بنگورا؛ نماینده ویژه دبیرکل سازمانملل در مورد خشونت جنسی در مخاصمات مسلحانه، در دیدار اخیر خود از سودان، خاطرنشان کرده است تمامی مردان؛ اعم از سربازان و نیروهای نظامی و غیرنظامی، باید در قبال پایاندادن به مخاصمات مسلحانه و ارتکاب اشکال مختلف خشونت علیه زنان و دختران، احساس مسوولیت کنند. وی هدف سفر اخیر خود به کشور سودان را درخواست از طرفین مخاصمه برای پایاندادن به موارد نقض ارتکابی علیه زنان و دختران دانسته و گفته است باوجود وقوع آتشبس در این کشور، هنوز تعداد زیادی زن و کودک بیگناه، در معرض شدیدترین اشکال خشونت جنسی ازجمله تجاوز قرار دارند. تجاوز و خشونت عریان علیه زنان تنها بخشی از مشکلات بزرگ زنان آفریقایی است. سنت و اعتقادات بومی- قبیلهای همچنان در بیشتر این کشورها همچنان از زنان و دختران قربانی میگیرد. به گزارش سایت پزشکان بدون مرز، بیش از ۷۹درصد دختران در کشورهای آفریقایی قربانی ختنه میشوند. ختنه دختران یک عمل وابسته به دین نیست، بلکه فقط براساس سنتهای اشتباه پدید آمده و در نقاط مختلف دنیا و در قاره آفریقا گسترش یافته است. در آفریقا این سنت قدیمی توسط افراد مسن و مذهبی در روستاها یا نقاط دورافتاده از شهرها انجام میگیرد. طبق گزارشها ختنه دختران گاهی توسط پرستاران، ماماها و حتی پزشکان با مخارج بالاتر و بهداشتیتر بهطور غیرقانونی انجام میشود. برخی از آفریقاییها این سنت را با خود به اروپا هم بردهاند و در برخی موارد چندینکلینیک خصوصی در انگلستان که در آن ختنه زنان توسط پزشکان سودانی و سومالیایی انجام میشد، موردتعقیب قانونی قرار گرفتهاند. این مساله در تعدادی از کشورهای آفریقایی مانند سودان و سومالی بیش از ۹۸درصد و طبق آخرین آمار در گامبیا به ۸۹درصد رسیده است. این عمل در ۹۱درصد موارد روی دختران سنین چهار تا ۱۰ساله انجام میگیرد. در کنار این مسایل بیماریهایی مانند ایدز و ابولا نیز کمرهمت به قتل جامعه آفریقا بهویژه زنان این قاره بستهاند. بهعنوان مثال یکی از معضلات زنان در کشور زیمبابوه که بیش از 13میلیون جمعیت دارد، آمار بالا ابتلا به ایدز در جامعه است و زنان هم مجبورند با همسران خود که مبتلا به بیماری ایدز هستند، زندگی کرده و در بسیاری موارد نیز خود، حامل ویروس اچآیوی میشوند. در زیمبابوه، کمپینی در خصوص ارتقای آگاهی زنان در مورد اشکال مختلف خشونت و نیز اطلاعات ضروری درباره حقوق مربوط به سلامت باروری و جنسی، تشکیل شده است. طبق آمارهای ارایهشده توسط این کمپین که مورد تایید بخش خبری سازمانمللمتحد نیز قرار گرفته، در این کشور بالغ بر 68درصد از زنان قربانی اشکال مختلف خشونت جنسی در زندگی خانوادگی خود هستند؛ به عبارت دیگر بهطور متوسط از هرسهزن، دونفر، قربانی خشونت میشود. وزیر امور زنان، جنسیت و توسعه اجتماعی زیمبابوه نیز میگوید ارتکاب خشونت روانی علیه زنان در این کشور، در مراکز پلیس یا مراکز درمانی به ثبت نمیرسد، ولی تا آنجا میتواند برای زنان آزاردهنده باشد که حتی از آن بهعنوان عامل مرگ خاموش زنان یاد شده است. از سوی دیگر، همهگیری بیماری ویروسی ابولا در غرب آفریقا در سال۲۰۱۴ ساکنان این قاره را در خاموشی از بین میبرد. ابولا از گینه شروع شد و تا امروز لیبریا، سیرالئون و نیجریه را در خود فرو برده و همچنان از میان زنان قربانی بیشتری میگیرد. چنانکه در چندماه گذشته دولت لیبریا اعلام کرده 75درصد از قربانیان ویروس ابولا در این کشور از میان زنان بودهاند، روزنامه واشنگتن پست نیز گزارش داده است زنان 55 تا 60درصد قربانیان ویروس ابولا در گینه، سیرالئون و لیبریا را تشکیل میدهند. اما نکته مهمی که باید به آن توجه شود، سکوت و بیتفاوتی نسبی جامعه جوان، رسانههای جمعی و نیز مقامات آفریقایی در قبال اینگونه مسایل حاد اجتماعی فراگیر در این قاره است. در مقایسه با هندوستان و اعتراضات گسترده مردمی علیه خشونتهای عریان علیه زنان در این کشور؛ جامعه آفریقا حتی در کشوری مانند آفریقایجنوبی نسبت به آنچه علیه زنان اتفاق میافتد، بیتفاوت بهنظر میرسد. همین مساله سبب طرح این سوال در آفریقایجنوبی بهویژه در سطح رسانههای جمعی و شبکههای اجتماعی شده که چرا در این کشور، اینگونه واکنشها و اعتراضات اجتماعی دیده نمیشود. با اینهمه میتوان وضعیت زنان در کشورهای شمال آفریقا را با همه مشکلاتی که با آن دستبهگریبان هستند مثبت ارزیابی کرد. وضعیت زنان در کشورهایی مانند تونس، مراکش، مصر و حتی لیبی پس از بهارعربی و برخی تغییرات اجتماعی و سیاسی - دستکم در جوامع شهری- بهتر از سایر نقاط آفریقاست. امروز اما با به قدرترسیدن «گروه تروریستی بوکوحرام» خشونتی مدرن هم بر سر زنان در برخی کشورهای آفریقایی سایه افکنده است؛ خشونتی که اینبار نهتنها از زنان بهعنوان ابزار جنسی، بلکه بهعنوان ادوات نظامی برای انتحار نیز استفاده میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.