|

شکل‌های زندگی: داستایفسکی و تراژدی

نه گفتن غیرتراژیک به زندگی

نادر شهریوری (صدقی)

داستایفسکی در خاطرات خانه اموات می‌گوید در میان آنها زندانی‌ای‌ بود که اخلاق خوبش او را از دیگران متمایز کرده بود. هرگز با کسی صحبت نمی‌کرد. خواندن و نوشتن می‌دانست و سراسر اوقاتش را با خواندن کتاب مقدس سپری کرده بود. نیمه‌شب وقتی همه در خواب بودند، برمی‌خاست شمعی روشن می‌کرد، بالای بخاری می‌رفت و کتاب را می‌گشود و تا صبح به خواندن آن ادامه می‌داد. یک‌روز به نگهبان بند گفت که دیگر تمایلی برای کارکردن در زندان ندارد. نگهبان جریان را به اطلاع سرگرد رساند و سرگرد، عصبانی به طرف زندانی شتاقت. زندانی با پاره‌آجری که از قبل تهیه کرده بود، به سرگرد حمله کرد، اما ضربه‌اش کارساز نبود او را دستگیر و محاکمه و به تازیانه محکوم کردند، همه‌چیز خیلی سریع گذشت و او سه‌روز بعد در بیمارستان درگذشت اما روز قبل از مرگ اعتراف کرد که هرگز آزار کسی را آرزو نکرده و تنها خواسته و هدفش «رنج‌بردن» بوده است. ممکن است بیان این خاطره، داستایفسکی را آرام کرده باشد یا برایش نوعی شفای روحی به بار آورده باشد. رنج‌کشیدن آن‌هم رنجی خودخواسته به تعبیر ارسطو می‌تواند روح را پالایش دهد. ارسطو پالایش- کاتارسیس- را برای تراژدی به کار می‌برد و اعتقاد داشت تراژدی را توانی است که با برانگیختن ترحم، ترس یا وحشت، ذهن آدمی را از احساساتی همچون ترحم، ترس و امثال آن پالایش می‌دهد. یونانی‌ها آفرینندگان تراژدی بودند. انسان در مرکز توجه آنان قرار داشت و آنها چهره انسان تراژیک را توصیف می‌کردند. از نظرشان چهره تراژیک آدمی در نهایت توسط نیرویی قوی و قاهر درهم شکسته می‌شود؛ نیرویی که نه می‌توان آن را شناخت و نه می‌توان به حکم عقل بر آن تسلط یافت، بهتر آن است از این نیرو به عنوان سرنوشت نام ببریم. سرنوشت در تراژدی، خود را در قالب ضرورتی کور نمایان می‌کند. یونانی‌ها به‌نوعی «ضرورت» و «تقدیر» باور داشتند و اعتقاد داشتند «ضرورت کور است» در این صورت، هنگامی که از ضرورت و سرنوشتی محتوم سخن گفته می‌شود و چاشنی آن این باور است که تنها یک جهان وجود دارد و این همان جهانی است که در آن زندگی می‌کنیم. آنتیگون از آنچه بر سر او می‌آمد، آگاه بود و ادیپ، ادیپ دلیر نیز همین را حس می‌کرد. آنان هیچ به عدالت، ‌به جبران مافات و به رستگاری باور نداشتند و تنها به خود ایمان داشتند. «اراده فی‌نفسه» در آنان هیچ مازادی فراتر از خود نمی‌یافت این اراده اگرچه شعله‌ور می‌ماند، اما فی‌نفسه و مادیت‌یافته در خود فرومی‌ماند. آفرینندگان تراژدی باوری به رستگاری نداشتند، اما داستایفسکی ایده نجات و رستگاری بشر را در سر می‌پروراند. ایده رستگاری از طریق مکافات‌ همان چیزی بود که داستایفسکی در رمان جنایت و مکافات پی می‌گیرد. طرح داستانی جنایت و مکافات روشن است. راسکولینکوف دست به جنایت می‌زند: نیمه‌دیوانه‌ای که خود را وسیله عدالتی که درکش نمی‌کند، می‌پندارد. نه‌تنها غم جهان را کاهش نمی‌دهد، بلکه بر آن می‌افزاید. او هم پیرزن شپش (انسان‌نمانامی که راسکولینکوف به او داده) را می‌کشد و هم علیرغم میلش خواهر نیکوسرشت آن پیرزن را می‌کشد. با این حال داستایفسکی او را بر اثر رنجی که به‌خاطر این جنایت می‌برد، هم مستحق و هم مستعد رستگارشدن می‌پندارد. رستگاری راسکولینکوف تا مادامی که به بیرون از انزوایی که خود برای خودش ساخته نمی‌رود و در خود (فی‌نفسه) باقی می‌ماند، راهی به رستگاری پیدا نمی‌کند. رستگاری برای قهرمان غیرتراژیک- راسکولینکوف قهرمانی غیرتراژیک است- آنگاه رخ می‌دهد که خود را از شبح خود خارج کند. به نظر داستایفسکی فرد گسسته از کل البته امکان رستگاری نمی‌یابد. راسکولینکوف آنگاه افق‌های رستگاری را در پیش‌رو می‌بیند که از انزوای درون خارج می‌شود. او را گناهکار دیگر نجات می‌دهد. سونیای پاکدل به‌رغم آنکه خود گناهکار بزرگی است، برای راسکولینکوف رستگاری می‌آورد. هنگامی که راسکولینکوف در برابر سونیا به خاک می‌افتد، این رنجبری است که در برابر رنجبر دیگر که گناهکار است، به خاک می‌‌افتد. و در نهایت سونیا- جنس مونث- او را نجات می‌دهد «او به پای سونیا می‌افتد و جنایت خود» را برای این دختر اقرار می‌کند. سونیا به او توصیه می‌کند که خود را به مقامات معرفی نماید؛ پس تو می‌خواهی من به تبعیدگاه بروم سونیا؟ و زن جواب می‌دهد: ناچار ما باید رنج را بپذیریم و با تحمل رنج، گناه خود را جبران کنیم. راسکولنیکوف قبول می‌کند. او آرزو دارد که سر یک چهارراه پررفت‌و‌آمد در برابر خلق، زانو بر زمین گذارد و بر زمینی که آلوده کرده- زمین مونث- بوسه زند و سپس خو را به پلیس معرفی کند.1راسکولنیکوف با این کار همان تشفی خاطری می‌یابد که آن هم‌بند سابق داستایفسکی با خوردن تازیانه می‌برد و هم خود داستایفسکی در تمام مراحل زندگی‌اش به‌خاطر رنج‌های بی‌شمارش. این رنج‌ها از نگاه داستایفسکی مقدمه رستگاری‌اند. در این جهان تراژیک برای آدم‌های غیرتراژیک این رنج‌های رهایی‌بخش و شفا دهنده‌اند که ناجی انسان از نابودی و فنا می‌شوند. به همین خاطر است که داستایفسکی با صراحت می‌گوید: «راسکولنیکوف از جنایتی که مرتکب شده پشیمان نیست».2 میان قهرمانی که به سوی رستگاری می‌رود و قهرمانی که در پی آن نمی‌رود، دودنیا شقاوت وجود دارد؛ دنیای مسیحی و دنیای یونانی. در مسیحیت تراژدی وجود ندارد و بالطبع قهرمان تراژیک. اما قهرمان تراژیک در دنیای یونانی در پی رستگاری نمی‌رود و حتی خود را به آن نیازمند نمی‌بیند. او گرچه رنج را حس می‌کند، اما شکوه آن را نیز درمی‌یابد. ادیپ، ادیپ‌شاه معروف هنگامی که سرنوشت او را همچون گدایی کور و درهم‌شکسته از شهر بیرون راند، در خود شکوهی تازه می‌یابد. انسان تراژیک مصمم، با خدایان ناخدا (خدایان یونانی) روبه‌رو می‌شود. او در هیات قهرمان ظاهر می‌شود که گویی سرافراز از میان آتش می‌گذرد. در میان آتش او درد و سوختن را حس می‌کند اما بر خود مسلط می‌شود؛ گویی همین به او افتخار می‌دهد. پانوشت: 2،1) داستایفسکی، هانری تروایا، حسینعلی همدانی، ص 5-344

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.