نگاهی به نمایش «خانه واده»
این یک خانواده نیست
امید طاهری . عضو کانون ملی منتقدان تئاتر ایران
یک خانواده هفتنفره، شامل پدربزرگ، مادربزرگ، پدر، مادر، پسر بزرگ، پسر کوچک و دختر، بیآنکه هیچکدام نامی داشته باشند که بیانگر هویت فردی آنها باشد، اولین نهاد یک اجتماع انسانی، یعنی خانواده را نمایندگی میکنند. آنچه از شکل اجرایی این نمایش برمیآید و نوع حرکت و لحن بازیگران آن را تایید میکند، رسوب کلیشهایترین نوع زندگی خانوادگی و نوعی تصنع و عدمارتباط حسی و عاطفی واقعی بین افراد این «خانه واده» است. نظم حاکم بر زندگی این خانواده چنان خشک و تصنعی است که بهراحتی جملاتی چون: «ما یک خانواده خوشبخت هستیم» مخاطب را دچار شک و تردید میکند. نمایش از یک بازی آغاز میشود. پسر بزرگ اسلحهای را روی شقیقه دختر گذاشته و همه را تهدید میکند که اگر برایش بستنی نخرند، دختر را خواهد کشت. قول افراد خانواده مبنیبر خرید بستنی بیفایده است و پسر بزرگ همه را میکشد. اما بلافاصله همه برمیخیزند و از نمایشی که اجرا کردهاند راضی و خشنود، یکدیگر را تشویق میکنند. «خانه واده» با یک قرارداد نمایشی آغاز میشود؛ قراردادی که آنها را در یک موقعیت نمایشی و غیرواقعی قرار میدهد، آنها با پذیرش این قرارداد وارد بازی میشوند. اما همزمان گویی قراردادی بزرگتر بر کل اندام زندگی آنان سایه افکنده و آنها را به جهان سایهها فرو برده. آنها گویا در جهان مثل و سایهها زیست میکنند، هیچچیز در این جهان، واقعی نیست، هیچ ارتباطی کامل نمیشود و هیچ تماسی وجود ندارد. بوسه که نزدیکترین ارتباط عاطفی فیزیکی دو انسان است، از فاصلهای یکمتری رخ میدهد. سایر وجوه این زندگی نیز بر همین معناباختگی استوار است. پدر، افراد خانواده را برای دیدن هواپیمای تکموتورهای که بهتازگی خریده و در حیاط خانه گذاشته، به کنار پنجره دعوت میکند. همه راضی از این هدیه ارزشمند، از پدر تشکر میکنند. اما پسر بزرگ به ناگهان وجود هواپیما را منکر میشود و جنگ بزرگی را بین واقعیت ملموس و ذهنیت خانواده شکل میدهد. اما چرا این انکار بهصورت ناگهانیای رخ میدهد؟ مقدمهای برای بیان اینکه چرا پسر بزرگ به این خروج از نظم حاکم تن میدهد، وجود ندارد. این اتفاق میتوانست توسط هریک از افراد دیگر خانواده نیز رخ دهد. در هر صورت این انکار پسر بزرگ، پایههای بحرانی را در خانواده پیریزی میکند که باعث شکلگرفتن جنگی برای بقا میشود. انکار هواپیما توسط پسر بزرگ، به انکار کل هستی او توسط خانواده منتهی میشود. گویا این تنبیه بیرحمانه نتیجه خروج او از نظم حاکم است. پسر به مبارزه ادامه میدهد. واقعیتی که دنبال اثبات آن بود، اکنون تن و وجود خود اوست. در مراسم تولد پسر کوچک، این تلاش به ثمر مینشیند. هدیههای خیالی خانواده برای پسر کوچک، توسط هدیه عینی پسر بزرگ که بزرگترین جعبه را نیز دارد، مورد هجوم قرار میگیرد. دختر با پسر بزرگ همراه میشود و اینک خانواده در حال فروپاشی است. در اواخر نمایش، فروپاشی نظم حاکم بر خانواده، چنان شدت مییابد که در یک زمان واحد دختر که حالا تنها سایهای ذهنی از او توسط خانواده پذیرفته شده، در یک تعقیبوگریز، همزمان توسط پدربزرگ و پدر گیر میافتد و این چالش، خانواده را به ورطه نابودی نهایی سوق میدهد. از همین جاست که رفتهرفته، زبان دچار فروپاشی میشود. زبان، شکل معنامدار اما کلیشهای خود را از دست میدهد. حالا جملاتی به تواتر از زبان کاراکترها خارج میشود که مانند حرکات و روابط آنها، بیمعنا و پوچ است. پس از فروپاشی زبان است که در یک میزانسن متفاوت با بافت کلی اثر، افراد خانواده یکدیگر را در آغوش میکشند. گویا نظم نوینی در حال شکلگیری است؛ این نظم نوین، شکل دیگری دارد و آمیخته با نوعی احساس و عاطفه انسانی است که واقعی به نظر میرسد. این تماس واقعی برای نخستینبار است که اتفاق میافتد و تا پیش از آن هیچ لمسی که ناشی از ارتباطی عاطفی باشد وجود نداشته. اما همین نظم نوین، مجدد به چالش کشیده میشود. تعداد افراد خانواده فرد است و همواره یکی وجود دارد که تنهاست و در هیچ آغوشی جای نمیگیرد. این همان عنصر برهمزننده نظم نوین است. از اینجای نمایش به بعد، شاهد موضعگیری این اثر در مورد تئوری مطرحشده در بافت محتوایی آن هستیم. تکماندن یکی از افراد خانواده و تاکید بر اینکه هر نظمی سرنوشتش فروپاشی است، آیا نمیتواند اعتقاد به این باشد که هیچ نظمی را هیچگاه نباید تحت هر شرایطی بر هم زد. این رخداد بهنوعی تفکر نظم مسلط بر خانواده را حمایت میکند؛ اعتقاد به چرخه بیانتهای نظموبینظمی، درواقع تئوری این اثر را پشتسر پدر دیکتاتور خانواده قرار میدهد که عنصر مسلط خانه است. این تئوری معتقد است به هر صورت نباید همان نظم ابتدایی حاکم بر خانه، توسط پسر بزرگ انکار میشد چراکه هیچوقت نتیجه مطلوبی حاصل نخواهد شد. در این اثر نیز پسر بزرگ و دختر که ویرانگری را دامن زدند، به دنیایی نو نرسیدند و تغییری در حرکاتشان ایجاد نشد، لحن کودکانهشان باقی ماند و بزرگ نشدند. بنابراین نمایش بهنوعی تفکر ناامیدی و پایبندی به اصول اولیه را ترویج میکند و این اتفاق با ذات ویرانگر هنر در تناقضی عمیق قرار میگیرد. انتزاع کودکانهای که در وجود تمام کاراکترها موج میزند، گاه بار معنایی اثر را دچار تزلزل میکند. سوال اینجاست که چرا باید لحن هر سه فرزند خانواده، تا این حد کودکانه و لوس باشد؟ اختلاف سنی اعضای خانواده در پیوند آنها با کنش اصلی درام، نقشمند نمیشود. اما بیان بدنی بازیگران، ما را به شکل و شمایل حرکات عروسکهای خیمهشببازی ارجاع میدهد. به نظر این یک انتخاب آگاهانه و در ارتباط با درونمایه اثر است. در لحظاتی پسر بزرگ و سپس سایر افراد، به ناگهان زمین میخورند؛ گویا نخی که از جهانی دیگر و از واقعیتی فراتر، آنها را هدایت میکند و بهصورت ناگهانی شل یا پاره میشود. در انتهای اثر، برخی قراردادهای نمایش توسط خودش شکسته میشود. آنجا که دختر، پس از درک واقعیت ملموس، مجدد پشت میز غذا مینشیند و از غذایی که در ظرفها نیست، تناول میکند. اما همانجا، انکار میز شام توسط پسر بزرگ، تماشاگر را نیز وارد بازی میکند چراکه آن میز وجود دارد و قابل رؤیت است. اگر در تئوری اثر، گسست حاصل از نقض قراردادها در پایان کار و قرارگرفتن در پشتسر تفکر مسلط متن وجود نداشت، این نمایش میتوانست در کنار مخاطب بنشیند، اکنون به نظر میرسد در برابر او ایستاده.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.