نیما جاویدی، کارگردان «ملبورن»:
راه میانبر وجود ندارد
امیر گنجوی
چندروزی است که از شروع نمایش عمومی فیلم «ملبورن» میگذرد. با این که «ملبورن» اولینکار «نیما جاویدی» است، در جشنوارههای مختلف سینمایی از آن ستایش شده و بهتازگی هم جایزه بهترین فیلمنامه را در جشنوارههای آسیاپاسفیک و استکهلم به دست آورده است. در واقع، انکارکردن فیلمنامه خوب و اندیشیده ملبورن، کمال بیانصافی است، فیلمنامهای که به قول کارگردان آن، برآیند تجربهای کاملا شخصی است. اما تنها نقطهقوت ملبورن فیلمنامه اندیشیده آن نیست، در این کار گروهی از بازیگران حرفهای سینمای ایران؛ پیمان معادی، نگار جواهری و مانی حقیقی استفاده شده و هرکدام بازی قابلتاملی را به نمایش گذاشتهاند. حالوهوای فیلم یادآور طعم خوش تعلیق فضای آپارتمانی فیلمهای اصغر فرهادی است. گفتوگویی کوتاه با نیما جاویدی درباره اولین تجربه سینماییاش انجام دادیم که میخوانید.
ایده فیلمنامه «ملبورن» چگونه شکل گرفت؟ مانند هر سینماگر دیگری، فرآیند کار برای من اینگونه بود که تعدادی فکر اولیه چندخطی در ذهن داشتم و یکی از آنها هم فکر اولیه ملبورن بود. وقتی دوماه روی آن کار کردم، از خودم پرسیدم که این فکر از کجا به ذهنم رسیده است و یاد ماجرایی افتادم که چندینسال قبل برایم پیش آمده بود. شش، هفتسال پیش با دوستانمان که بیشتر زوجهای جوان بودند به سفر رفته بودیم. در میان همسفران زوجی هم بودند که بچه کوچکی داشتند. یکی از روزها، همه به پیادهروی رفتند اما من حوصله نداشتم، ماندم و از بچه که خواب بود، مواظبت کردم. اما بعد از چندساعت نگران شدم که چرا این بچه بیدار نمیشود. سروصدا کردم و خوشبختانه بیدار شد، اما این نگرانی و تجربه از آن زمان در ذهنم بود و رهایم نمیکرد و در ناخودآگاه من ثبت شده بود. خلاصه فکر اولیه از آنجا آمد. «ملبورن» نخستین فیلم بلند سینماییتان است. با این وجود در این کار با تعدادی از هنرمندان مشهور و حرفهای کار کردید. این همکاری چگونه اتفاق افتاد؟ وقتی در ایران به پیشینه کسانی که فیلم اولشان را میسازند نگاه میکنی، میبینی عموما بهواسطه کارشان ارتباطی با جامعه سینمایی داشتهاند و خلاصه خیلی غریبه نیستند. من اما تقریبا هیچکس را نمیشناختم و واقعا غریبهای تمامعیار بودم. البته بخشی از این هم بهدلیل روحیه خودم است. خب جلب اعتماد در این شرایط خیلی سختتر میشود. میدانستم که با این اوضاع، که هیچ رابطه و آشنایی هم نداشتم، با فیلمنامههای معمولی راه به جایی نمیبرم. از حدود 13سال پیش بهطور جدی شروع کردم به یادگیری و درواقع خودآموزی در عرصه سینما و بهخصوص فیلمنامهنویسی. برای خودم مدرسهای خصوصی در خانهام راه انداختم و تا میتوانستم ساختن فیلم اولم را عقب انداختم. یکبار هفت، هشتسال پیش به سرم زد که فیلم اولم را بسازم و خوشبختانه این کار را نکردم. الان از آن تصمیم راضی هستم. وقتی نگارش فیلمنامه «ملبورن» به پایان رسید، اظهارنظرهای خیلی خوبی دربارهاش شنیدم. طبیعتا جلوآمدن عوامل و بازیگران فیلم هم که به قول شما از بهترینهای سینمای ایران هستند، بر اساس فیلمنامه و گپوگفتهای بعدی آن بود. یعنی از فیلمنامه خوششان آمد و اعتمادشان با وجود فیلمنامه جلب شد. در هرصورت از این همکاری خوشحالم و از همهشان تشکر میکنم که دعوت مرا قبول کردند و آمدند. آیا تجربه شخصی در زمینه مهاجرت داشتهاید؟ رشته تحصیلیام مهندسی مکانیک است. فارغالتحصیلان رشتههای فنی بهدلیل شرایط هموار و مساعدی که برای مهاجرت به کشورهای مختلف دارند، درصد زیادی از مهاجران جوان را تشکیل میدهند. خیلی از کشورها که به نیروهای متخصص در این زمینه نیاز دارند، این موقعیت را برای آنها فراهم میکنند. طبیعتا در میان دوستان دوران دانشگاهم که اتفاقا دوستان نزدیکی هم بودهاند کسانی بودهاند که از کشور رفتهاند. بنابراین شناختم درباره برخی جزییات در این زمینه به همین دلیل است؛ از دغدغهها و نگرانیهایشان گرفته تا مشکلاتشان در ساعات پایانی قبل از سفر. منتقدی همانند دبورا یانگ، منتقد هالیوودریپورتر، «ملبورن» را شبیه فیلم «جدایی نادر از سیمین» عنوان کرد. نظرتان در اینباره چیست؟ در وهله نخست حضور پیمان معادی بهعنوان بازیگر اصلی فیلم میتواند این شباهت را تداعی کند. بههرحال «ملبورن» هم مثل «جدایی نادر از سیمین» فیلمی معمایی درباره طبقه متوسط شهری است. البته طبیعتا «ملبورن» دنیای خودش را دارد و تجربه عاطفی مخاطب از آن، تجربه متفاوتی است. در ضمن مقایسه فیلمها با یکدیگر کاملا طبیعی است و برایم جالب است که این فیلم را در جاهای مختلف دنیا شبیه فیلمهای فیلمسازان زیادی خواندهاند. مثلا کدامیک از فیلمسازان؟ خب، برخیها در ایتالیا فیلم را شبیه آثار و سینمای هیچکاک خواندهاند. احتمالا بهدلیل تعلیق موجود در فیلم و ساختار معماییاش، روی پوستر ایتالیایی فیلم جملهای از ماریو سستی (هافتینگتنپست) نوشتهاند که گفته: «هیچکاک اگر زنده بود از این فیلم خوشش میآمد.» جاهای دیگری هم «ملبورن» را شبیه فیلمهای میشاییل هانکه خواندهاند. این تشبیهها وجود دارد و واقعا نظر خاصی درباره آنها ندارم. یکی از اتهامها علیه ملبورن غیراخلاقیخواندن آن است. بهنظرم رویکردتان به اخلاق همانند رویکرد کانت در مورد ماهیت انسان است. فیلمتان این دیدگاه را مطرح کرد که اگر قوانین اخلاقی وجود نداشته باشند و ملاکها کاملا شخصی شوند، هرانسانی میتواند هرعملی را بر اساس منافعش توجیه کند. فیلم فقط نمایشدادن این واقعیت است و نه تایید آن، از اینرو بهنظر من، «ملبورن» موقعیتی را برای تفکر فلسفی درباره ماهیت اخلاق در انسان خلق میکند. اگر وظیفه فلسفه را ایجاد پرسش در ذهن بدانیم، از این منظر باید کارتان را اثری فلسفی- سینمایی بنامیم. این نمونه سینما را در کارهای کسانی همانند وودیآلن (مچپوینت) هم دیده بودم. نظرتان درباره ارتباط سینما و فلسفه چیست؟ آیا چنین رویکردی تنها بهدلیل این داستان مشخص رخ داد یا در آینده نیز در کارهایتان تکرار خواهد شد؟ واقعا نمیدانم در داستان بعدیام قرار است چه اتفاقی بیفتد. صادقانه بگویم که همیشه سعی کردهام از ارتباط مستقیم با مفاهیم و معانی دوری کنم. خودم را به داستان میسپارم و اعتقاد دارم هرچه برخوردمان با اثر بیواسطهتر باشد، کارمان عمق و اثرگذاری بیشتری پیدا میکند. البته تکنیک که بخش لاینفک کار است، ربطی به این موضوع ندارد. قطعا فلسفه با سینما مرتبط است. این را از دوزاویه میشود بررسی کرد؛ زاویه اول مربوط به اشتراکاتی است که میان هنرمند با فیلسوف وجود دارد و در پررنگترین بخش نیز کنجکاوی کودکانه هردو نسبت به پیرامونشان؛ چیزی که سقراط در توصیف فیلسوف به آن اشاره میکند. این تازهماندن و حساسیت زیاد نسبت به اتفاقات پیرامون، یکی از نقاط اشتراک بین هنرمند و فیلسوف است. زاویه دوم به شباهت مستقیم بین سینما و فلسفه مربوط میشود. خب، سینما در عمیقترین شکلش به کندوکاو ابعاد پیچیده و ناشناخته بشر میپردازد و این مساله سینما را خواسته یا ناخواسته به فلسفه نزدیک میکند. همیشه وجوه ناشناخته وجود انسان برایم جذاب بوده است. این که آدمها جوری که نشان میدهند نیستند، بخش معماگونه و جذابی است. چرا ملبورن را برای مقصد مهاجرت انتخاب کردید. در جایی شنیدیم که «ملبورن» بهترین شهر دنیاست. آیا این مورد نکتهای کلیدی برای درک این موضوع است؟ صادقانه بگویم کلیدیترین نکته برای درک این موضوع این است که برای ایجاد تنش بیشتر در فیلم که هدف اصلیام بود، این آدمها باید مجبور میشدند تا چندساعت بعد از اتفاق به جایی دور بروند؛ جایی که دست هیچکس به آنها نرسد و کجا دورتر از ملبورن؟ در واقع بهلحاظ فنی به ضربالاجلی (تیکتاک) نیاز داشتم تا تنش را بالا ببرم. از طرفی میدانستم «ملبورن» در چندسال گذشته چندینبار بهعنوان بهترین شهر دنیا برای زندگی را دریافت کرده و در فیلم هم به آن اشاره شده است. در ضمن «ملبورن» جزو شهرهایی بود که از بچگی اسمش را دوست داشتم؛ نمیدانم هم چرا؟ فیلمتان را به آقایعیاری تقدیم کردید. نقش ایشان در تهیه این فیلم چه بود؟ ایشان نقش مشاور کارگردان را داشتند. طبق قوانین باید بهعنوان فیلم اولی مشاوری در کنارتان داشته باشید. از سینمای آقایعیاری خیلی خوشم میآید. من عضو باشگاهی بودم که ایشان از پایهگذاران آن بودند. خوشبختانه از فیلمنامه «ملبورن» خوششان آمد و قبول کردند. در فرآیند ساخت فیلم خیلی چیزها از ایشان آموختم؛ نهفقط درباره سینما بلکه صبوری و بیتوجهی به حاشیههای بیاهمیت را از ایشان آموختم. متاسفانه خیلی قدر ایشان را نمیدانیم و امیدوارم قدر این نعمت سینمای ایران را بیشتر از اینها بدانیم. بهنظر شما چالشهای پیشروی نسل جوان سینماگر ایرانی در کجاست؟ خیلی اهل نالهکردن نیستم. بخشی از جذابیتهای سینما برایم همین سختیهایش است. رقابت در سینمای ایران با ظرفیت اکران نهایتا 50فیلم در سال خیلی سخت است. خبر بد برای همنسلانم که سینما برایشان جدی است، این است که متاسفانه هیچ راه میانبری وجود ندارد. استعداد هم نمیتواند چیزی را تضمین کند و البته خبر خوب هم این است که با تلاش و پشتکار فراوان قطعا به هدفشان خواهند رسید و چیزی نمیتواند مانعشان شود. فیلم «ملبورن» تاکنون در چندجشنواره حضور داشته است. مخاطبان با فیلمها چگونه ارتباط برقرار کردند؟ از فیلم خوششان آمد. برایشان دیدن فیلمی از سینمای ایران با این شدت تعلیق و تنش و اصطلاحا پراسترس، جذاب بود. در اکثر جشنوارهها پیشفروش اینترنتی فیلم چندروز قبل از نمایش به پایان میرسید و فیلم مخاطبان زیادی داشت. اکران فیلم با دوبله ایتالیایی مدتی است که در ایتالیا آغاز شده و قرارداد اکران آن در سینماهای چندکشور دیگر هم بسته شده است. چیزی که برایم جالب بود این بود که نظرات و سوالات مردم از توکیو تا آرژانتین و از سوییس تا استرالیا تقریبا مشابه بوده است. این شاید به دلیل این باشد که «ملبورن» مسایل انسانیای را هدف قرار میدهد که میان انسانها مشترک است و اختلافات فرهنگی خیلی نمیتواند مانع ارتباط برقرارکردن با کار شود. به نظرم «ملبورن» داستانی دارد که در هرنقطهای از دنیا میتواند اتفاق بیفتد و این شاید ویژگی خاص فیلم باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.