احساس ماندگار پوسیدگی
شادمهر راستین
دیگر نمایشگاههای نقاشی یک محفل خاص برای هنرمندان نخبه نیست، بلکه به رویدادی فرهنگی- هنری در حوزه اجتماعی بدل شده و گروههای گوناگون با تحصیلات متنوع و دهکهای اقتصادی مختلف مخاطب این رویدادهای فراگیر و تاثیرگذار هستند.
نمایشگاه انفرادی نقاشیهای آفرین ساجدی با سابقه فعالیت در عرصههای گرافیک، تصویرسازی، طراحی پوستر برای تئاتر و سینما و استقبال دانشجویان از یک طرف و مجموعهداران از سوی دیگر اتفاقی است که با بررسی آن میتوان به شناخت پدیده گرایش جوانان ایرانی به هنر مدرن بیشتر دست یافت. مستقیم به چشمان ما مینگرند و بدون هیچ سخن و پرسشی فقط آرام و غمزده به ما یادآوری میکنند در حال پوسیدن هستیم. این ظاهر ماجراست اگر کمی عمیقتر شویم شاید نمایشگاه «نادیده» چیز دیگری برای گفتن داشته باشد. تمامی نقاشیهای ساجدی تراوشات خلاقانه یک زن ایرانی است که با آنکه در کشوری جهان سومی با اقتصاد دوجمعیتی میانه و در میانه خاورمیانه زندگی میکند، اما دغدغهها و دلنگرانیهای زنان طبقه متوسط را ندارد ولی باز این چشمها نگران چیزی هستند. رنگ پوستها آماس کرده، قرارگیری خط نگاه بالاتر از حد معمول، کاسه چشمهای مرطوب و تیلهای و خون دلمهشده در گونهها و لبها حکایت از قصهای رنجآور در زندگی گذشته سوژهها دارند اما جالب آنکه مخاطب حواسش به ماهیهای در سر بیشتر جلب میشود تا خون آماسشده؛ چرا؟ جواب یا جوابهای گوناگونی میتوان به این چرا داد اما ساجدی پیشنهاد بهتری دارد؛ اینکه لحظهای خود را به احساس پوسیدگی بعد از مرگ بسپاریم. برای ادعای خود چند گواه دارم: اول ماهی؛ ماهی در فرهنگ اسطورهای هلال حاصلخیزی یعنی حد فاصل نیل تا فرات سمبل زندگی دوباره و رستاخیز پس از مرگ است. در داستان حضرت خضر و موسی(ع) یکی از نشانههای یافتن خضر آن است که ماهی از سفره غذا به دریا برگشته و زنده میشود. همینگونه است در داستان حضرت یونس(ع) و معجزه حضرت عیسی مسیح که پیتر مقدس به ماهیگیری میرود و از دریا ماهی میجوشد. از این رو تا قبل از تاسیس حکومت بیزانس سمبل مسیحیان ماهی است. از طرفی در فرهنگ بینالنهرین و در داستان حضرت سلیمان ماهی، نشانه باز پسگیری قدرت از شیاطین است و جهان ازلی بر گرده ماهیان میگردد تا آنجا که مرگ و پایان سال را با علامت ماهی در اسفندماه مجسم میکنند و شام ماهی در سر سفره هفت، اوج نمایش یا محول الحول و الاحوال است. اما همه این ماهیهای اسطورهای- افسانهای وقتی وارد زندگی روزمره یک زن خانهدار ایرانی میشود به نماد پختوپز اشرافی بدل میشود. در آثار ساجدی لوازم آشپزخانه، چنگال و کارد و بشقاب و دیس که در تضاد آشکار با چهرههای اعیان و متفرعن درون تابلوهاست عمل خوردن را تداعی میکند؛ خوردنی با مراسم و آیینی خاص و کدام غذا عجیبتر از ماهی کامل سر سفره است که شما را یاد یک مناسبت نیندازد. مناسبتی که زن ساده خانهدار را به ملکهای نشسته در برابر چشمان دقیق یک نقاش کلاسیک مبدل میکند. در یک کلام در تابلوهای آفرین ساجدی تمامی زنان و دختران امروزی با لباسها و نگاهشان به زنی اشرافی بدل میشوند و تمامی زنان صاحب تجمل با لوازم غذاخوری و بهخصوص ماهی به زنان عادی آشپزخانهای بدل میشوند. این تضاد برمیگردد به نشانهشناسی ماهی که هم زندگی را به یاد میآورد و هم مرگ، بیدلیل نیست که یکی از سمبلهای رستاخیز در تارتوت همانند تصویر ماهی است. دوم: زمینه خالی و نگاه رو به مخاطب؛ در پرترههای کلاسیک، زمینههای خالی تنها برای سلاطین و ملکهها استفاده میشود. همینطور نمای متوسط از آنها به خاطر جواهرات، دستبندها و نیز نشان و حمایلهای و بهخصوص لباسهایی با تزیینات، پارچهها، دوختها و برشهای بیهمتا از بالای سر تا کمرگاه را در بر میگیرد که چهره کمی بزرگتر از حد معمول کشیده میشود تا تاثیرگذاریاش را از دست ندهد بهخصوص وقتی تاج بر سر پرسوناژهای اشراف باشد. پرترههای ساجدی نیز از این الگوی کلاسیک تبعیت میکند اما لزوم استفاده از این نوع قاببندیها در پرترهها به چه دلیل است؟ اصلا چرا باید پرترهای چنین با ابهت و باشکوه را نقاشی کرد. همچنین نقاشان قرن هجدهمی دریافته بودند نگاه مستقیم و زنده سوژه به مخاطب باعث تداعی ارتباط حسیشده ماندگاری اثر در ذهن مخاطب از روش نیم رخ گذشتگانشان تاثیرگذارتر است حال اگر سوژه در اوج شکوه و جلالش با نگاه مرده و لبهای آماسکرده به مخاطب نگاه کند آیا مرتبهای از پوسیدگی یعنی حدفاصل زندگی و مرگ را به مخاطب القا نمیکند؟ سوم: ترکیب رنگها؛ رنگهای شاداب که گرمای خود را از رنگ اصلی قرمز میگیرند. چهرههایی پرخون و جوان که پوست کاراکترها بابت طراوت آنها برق میزند و لوازم و تزییناتی سفید و آبی که گاه در کارد و چنگالی خود را مجسم میکنند، گاه در آسمان ابری و گاهی در تلالو برق روی پلاستیکها و عینکها، به اینها قرمزیهای آماسشده و دلمهبسته روی لبها و زیر چشمها را اضافه کنید؛ شیشه عینکهای صنعتی که چشمها را میپوشانند. میزان غلظت و حرارت رنگهای قرمزی که ساجدی در تابلوهایش به کار گرفته ارتباط معکوسی با زمینه تابلوها دارد. یعنی هرچقدر قرمزیهای خونآلود به کار گرفته روی پرترهها تازهتر و سفیدی در ترکیب آنها بهکاررفته باشد، زمینه کار تیرهتر و سیاهتر است گویی این تضاد میخواهد زمانبندی پوسیدگی را به مخاطب یادآوری کند که آنچه یا آنکه میبیند چند روز از زمان مرگ و متلاشیشدنش میگذرد. این روش در تابلوهایی که سوژه با کیسه پلاستیکی بر سر، با کلاه و عینک صنعتی به تصویر کشیده شده بیشتر قابل شناسایی است. گویی چشم این پرترهها از چشم مردم زنده فرار میکنند و با غروری مصنوعی که به تفرعن میماند ترس درونی خود را پنهان میکنند. آیا شما با دیدن آثار ساجدی لحظهای مغرور نشدید که زندهاید؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.