|

کنشگری در مسیر آگاهی‌رسانی برای منتقدان، چه سمت‌و‌سویی دارد؟

مسیریابی در شرایط دشوار

حامد طبیبی

1 صورت‌مساله روشن است؛ یک‌سال‌و‌پنج‌ماه پس از مستقرشدن دولت‌یازدهم و یک‌سال‌وهفت‌ماه پس از انتخابات ریاست‌جمهوری92، شرایط و زمینه‌های فعالیت معمول سیاسی برای نیروهای منتقد، تفاوت معناداری نسبت به دوران چهارساله دولت‌دوم محمود احمدی‌نژاد داشته یا نه؟ پاسخ به سوال فوق حتما با یک «بله» یا «خیر» ساده ممکن نیست. این هم از خصیصه‌های سیاست یا هر نوع پدیده اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در ایران است که نمی‌توان آن را به‌صورت «تک‌ساحتی» مورد ارزیابی قرار داد. در بیانی جزیی‌تر، گویی همواره باید ده‌ها مولفه قبل و بعد از آن رویداد، واکاوی شود تا در یک یا چند جمله - آن هم نه به‌صورت قطعی و بطئی- پاسخی برای سوال دست‌و‌پا کرد. کلاف‌های سردرگم در بخش‌های مختلف، حاصل فقدان استراتژی در فرآیند توسعه همه‌جانبه است. وقتی پای اقتصاد به میان می‌آید، حقایقی چون «رکود تورمی»، «دولت رانیتر»، «وابستگی به نفت» «درآمد سرانه»، «تولید ناخالص داخلی»، «اقتصاد تک‌محصولی»، «فساد حاصل از رانت»، «باندهای قدرت - ثروت»، «تحریم‌های ظالمانه»، «بخش خصوصی لاغر»، «خطای پرداخت یارانه‌نقدی»، «صنعت غیرمولد»، «بیکاری و فقدان مهارت نیروی کار» و ده‌ها موضوع دیگر خود را به رخ می‌کشد تا گره‌گشایی برای هر فرد اقتصاد خرد‌و‌کلان‌خوانده‌ای، هر چه دشوار‌تر بنماید. در معضلات اجتماعی از شکاف‌های نسلی گرفته تا آمار ازدواج و طلاق، نزاع و بزهکاری، مواد‌مخدر و تضاد جامعه سنتی با مدرنیسم خود را نشان می‌دهد. در حوزه فرهنگ هم می‌توان سیاهه بلندی از موارد و مسایل آن ارایه کرد. حتما همه این اما‌و‌اگرهای فوق‌الذکر به شکل ارجح، دامن سپهر پرچالش سیاست در ایران را نیز گرفته است چه اینکه سرنخ هر مساله‌ای به سیاست وصل شده و دستی بر آتش آن دارد. با دانستن همه اینهاست که دشواری بازگرداندن قطار مدیریت کلان کشور به ریل‌ اصلی که قرار است نسبت منطقی میان همه این حوزه‌ها و داشته‌ها و کاستی‌ها برقرار کند، واقعیتی غیرقابل انکار است. از دیگرسو، اگر میل به تغییر شرایط‌و‌تدبیر برای بهبود امور در دولت به‌عنوان کنشگر توانای عرصه‌های مختلف دیده شود، می‌توان دل‌خوش داشت که «گر مراد نیابم به‌قدر وسع بکوشم.» حالا شاید بهتر بتوان پرسش ابتدای این گفتار را حلاجی کرد. دوران یک‌سال‌و‌نیم پس‌از خرداد92 تا به امروز، به اندازه خود رویداد انتخابات، غیرقابل پیش‌بینی نبود و می‌شد حدس زد پیشبرد هر برنامه اصلاحی‌ به‌ویژه در فضای سیاسی ما، چه مسیر صعب و پرپیچ‌وخمی در مقابل دارد. اتفاقا با لحاظ‌کردن همین نکات است که جبهه نیروهای حامی روندهای اصلاحی، برای یافتن استراتژی حرکتی خود به‌دنبال «معجزه یک‌شبه» نیستند. آنها بیش از هر زمان دیگری اصلاحات را فرآیندی تدریجی می‌دانند، آن‌هم با شرایط متفاوت‌شده پس از حوادث سال‌های گذشته. پس طی طریق با تامل‌و‌صبر، تداوم همراهی با جامعه و طرح مطالبات آنان در کنار تشریح وضعیت رییس‌جمهور و قوه‌مجریه را بر هر کنش دیگری، مقدم داشته‌اند. 2 از اواسط دوران اصلاحات به‌ این‌سو، شکل و شمایل رقابت سیاسی در کشور تغییر کرد و در انتخابات شورای دوم خود را نشان داد. اگر تا پیش از آن، جریان راست سنتی با ملحوظ‌داشتن سوابق گذشته نیروهای انقلاب، به رقابت با جناح‌چپ/ جناح دوم خرداد / اصلاح‌طلبان می‌پرداخت اما پس از چهارپیروزی پیاپی اصلاح‌طلبان با آرای قابل‌توجه در انتخابات ریاست‌جمهوری هفتم و هشتم، شوراهای اول و مجلس‌ششم، نگرانی‌هایی در میان برخی محافل ایجاد شد. هرم جمعیتی در ایران عوض شده بود؛ جوانان متولد اواخر دهه 50 و اوایل دهه 60 که میل ورود به دانشگاه و زیست منطبق با تحولات روز را داشتند، دیدگاه‌های نیروهای تحول‌خواه و اصلاح‌طلب را بیشتر به خود نزدیک می‌دیدند. گسترش آگاهی و رشد قابل‌توجه جمعیت دانشگاهی، فعالیت‌های اجتماعی زنان، انقلاب‌ آی‌تی، افزایش سطح مطالبات جامعه همه‌و‌همه نیازمند آن بود که جریان‌های سیاسی با درک درست از تغییرات پدیدآمده، آنها را مدیریت کنند. جناح موسوم به چپ توانست پس از دوره‌ای صبر‌و‌‌سکوت با درک لزوم ارایه ایده‌های تازه، بار دیگر به میدان کشورداری بازگردد و چندین دوره متناوب، برنده انتخابات شود. از آن پس اما ماهیت رقابت‌ها تغییر کرد و نیروهای نسل‌دوم و بعضا سوم جناح‌راست به عرصه سیاست گام گذاردند. محمود احمدی‌نژاد، آنها را از زیر بار سایه‌سنگین نام «جناح راست» رهانید و واژه «اصولگرایی» را مناسب این جریان ارزیابی کرد. پس از آن برخی محدودیت‌ها برای اصلاح‌طلبان، موازنه را تغییر داد و در پی آن در انتخابات مجلس هفتم، ریاست‌جمهوری نهم، شورای‌سوم، مجلس‌هشتم و ریاست‌جمهوری دهم اصولگرایان برنده بازی شدند. 3 در دوران حضور اصلاح‌طلبان در دولت، شورا و مجلس، به‌طورطبیعی برخی اشتباهات رخ داد اما فراتر از همه اینها، کم نبودند حامیانی که فضای روانی ایجادشده برای ناکارآمد جلوه‌دادن عملکرد و دستاوردهای دولت اصلاحات در همه بخش‌ها، حتی آنان را نیز دچار تردیدهایی درباره موفقیت یا ناکامی دولت و مجلس وقت ساخته بود. با این‌حال در همان‌روزها چهره‌های شاخص اصلاح‌طلب معتقد بودند باید فعالیت سیاسی در میدان سیاست دنبال شود و بهره‌گیری از ابزارهای مختلف برای محدود‌سازی رقیب، تبعات ناخوشایندی به‌همراه خواهد داشت. روی‌کار‌آمدن محمود احمدی‌نژاد و آنچه پس از سال84 اتفاق افتاد سبب شد جریان اصولگرا مدیریت یکپارچه اداره کشور را به دست گیرد. از آن پس عیار دولت اصلاحات و حتی دولت‌هایی چون سازندگی و دولت دوران جنگ، بیشترو‌بیشتر به‌چشم مردم آمد و ضعف‌های اصولگرایان به‌ویژه در دولت‌های نهم و دهم، صدای سنتی‌های این جریان را نیز درآورد. در حوزه فرهنگ؛ از سینما گرفته تا موسیقی، نوعی چالش میان اهالی آن و مسوولان دولت احمدی‌نژاد پدید آمده بود. شاخص‌های اجتماعی، وضعیت را «خوب» نشان نمی‌داد و سیاست خارجی، امکان گذر از نگرش رییس دولت در این عرصه را نداشت. شرایط سیاسی هم دوران تجربه نشده‌ای را سپری می‌کرد. با این حال نخبگان، استادان دانشگاه، مسوولان سابق دولتی و نمایندگان پیشین مجلس در کنار فعالان سیاسی منتقد، از معدود رسانه‌های مستقل و پنجره‌های اطلاع‌رسانی، به شفاف‌سازی شرایط جامعه پرداختند و همین حضور در جامعه‌مدنی و در کنار مردم، آنان را به نیروی قابل‌اعتماد برای جامعه تبدیل کرد. 4 کمتر کسی گمان آن را داشت که فضای انتخابات ریاست‌جمهوری92 به شکلی پیش خواهد رفت که رفت! در اینکه وضعیت گذشته قابل ادامه نبود، نوعی اجماع حتی در میان اصولگرایانی که روزی دولت احمدی‌نژاد را حاصل نذر‌و‌نیازهای مومنان می‌دانستند، پدید آورده بود اما با این‌حال، آنان می‌دانستند فراهم‌نبودن شرایط برای حضور یک چهره شاخص اصلاح‌طلب سبب خواهد شد تا یکی از چهره‌های با تفکر میانه راهی پاستور شود. تقریبا همه گرایش‌های منتسب به اصولگرایان، در آن انتخابات نماینده داشتند؛ از محسن رضایی و علی‌اکبر ولایتی گرفته تا حداد عادل، سعید جلیلی و محمدباقر قالیباف. آنان به شکلی عجیب، هیچ نیازی به ائتلاف نمی‌دیدند و هر یک، دیگری را به ناکارآمدی و شکستن عهد‌و‌پیمان ائتلاف متهم می‌کرد. در چنین شرایطی، ثبت‌نام آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی در لحظات آخر، ابهام در میان قشرهای مختلف جامعه را پایان داد و موجی از امیدواری شکل گرفت. حسن روحانی و محمدرضا عارف اعلام کردند به سود «آیت‌الله» کنار خواهند رفت اما در شبی که اخبار ساعت 21 شبکه اول، اسامی هشت نامزد تایید صلاحیت‌شده را خواند، بهت و تعجب همه را فرا‌گرفت. حالا اصلاح‌طلبانی که چندین ماه در فضای دشوار و مسیر سخت زمستان91 و بهار92، تاکتیک «یا خاتمی یا هاشمی» را دنبال کرده بودند، با موقعیت تازه‌ای مواجه شدند. آنان خیلی زود به تصمیم رسیدند حسن روحانی را به‌عنوان نامزد واحد معرفی کردند. فضای سیاسی هم تا حدی متفاوت شده بود و چهره‌های شاخص اصلاح‌طلب با حضور در استان‌های مختلف، دانشگاه‌ها، گفت‌وگو با رسانه‌ها و رفتن به میان مردم، شرایط را برای آنها تشریح می‌کردند. این شرایط تا دوماه پس‌از پیروزی حسن روحانی و روز رای اعتماد ادامه داشت. اصولگرایان که بار دیگر از یک قدمی پاستور بازگردانده شده بودند و فکر آن را هم نمی‌کردند، با هزاران پرسش و اما و اگر درباره چرایی این ناکامی مواجه بوده و عملکرد دولت همفکر خود را عامل نارضایتی عمومی می‌دانستند؛ مطالباتی که بدنه هوادار اصلاحات در کشور داشت، مشخص بود و حسن روحانی بارها تاکید کرد به این مطالبات پایبند است. با این حال مشخص بود طرف مقابل، بیکار نخواهد نشست. 5 در همان روزهای آغاز دولت‌‌یازدهم، حسن روحانی اعلام کرد وضعیت نابسامان کشور به ویژه در حوزه سیاست خارجی و محدودیت‌هایی که تحریم‌های ظالمانه غرب به ایران تحمیل کرده است، راهی جز اولویت‌بندی مسایل باقی نمی‌گذارد. دیپلماسی و اقتصاد، زودتر از بقیه باید به شرایطی قابل قبول، تغییر وضعیت می‌داد. با این حال مشخص بود گروه‌های رقیب بیکار نخواهند نشست. آنان پس‌ از خروج از شوک انتخابات، دستورکار لازم برای خود تعریف کردند و به ویژه بخش تندرو، فعالیت تبلیغی در رسانه‌ها و تریبون‌ها را آغاز کرد که تعبیر رییس‌جمهور روحانی در مورد آنان، بلد نبودن قاعده بازی سیاسی است. آنان بی‌توجه به اینکه هر پنج‌نامزد اصولگرا در انتخابات، روی هم اقبال کمتر از یک سوم واجدان شرایط رای در جامعه ایران را کسب کرده‌اند، دیدگاه‌های خود را دیدگاه‌های مردم می‌نامند. در چنین شرایطی، وضعیت دولت نیازمند تشریح و تبیین برای گروه‌های مرجع جامعه است و با توجه به اینکه نیروهای سازماندهی‌شده حامی دولت در تشکل‌های اصلاح‌طلب حاضر هستند، این مهم می‌تواند به دست این جریان به انجام برسد. این اتفاق اما آنگونه که باید و شاید نیفتاده است. وزارت کشور دولت یازدهم به‌عنوان متولی فعالیت سیاسی، تحرک چندانی ندارد. جلسات سیاسی در استان‌ها و شهرستان‌ها حتی در تهران بی‌رمق است و حتی کار به لغو سخنرانی سیدحسن خمینی در بروجرد کشیده شد. دولت با وجود اینکه می‌تواند با همان تدبیر وعده داده شده و حرکت آرام اما موثر و قوی، تندروها را مهار کند، اقدام خاصی صورت نمی‌دهد و فقط شخص رییس‌جمهور است که به تنهایی و در هر فرصتی، بخشی از اقدامات آنان و دیدگاه‌هایی را که هر روز در رسانه‌های پرتعداد خود مطرح می‌کنند به چالش می‌کشد. اصلاح‌طلبان اما در یک سال و نیم گذشته، مانند روزهای پس از دوم خرداد عمل نکردند. برخی از آنها در زیرمجموعه‌های دولت، دعوت به کار شدند تا از تجربه و تخصص خود به سود بهبود وضع مردم بهره بگیرند. عمده آنان اما با درنظر‌داشتن حساسیت‌های موجود، تجربه‌اندوزی سالیان گذشته و رسیدن به پختگی حتی در میان جوانان دهه 60 خود، ادامه فعالیت‌های اصلاحی را ترجیح دادند. آنان انتظار تحول فوری و عاجل ندارند اما نسبت به تلاش رقیب برای جدا کردن منتقدان از فرآیند اظهارنظر و دلسردکردن آنها از هر نوع تغییر و بهبود شرایط، هشدار می‌دهند. در 17ماه گذشته نیروهای منتقد در پی آن هستند که اگر دولت در حدود اختیارات قانونی خود، برای انجام امور ضعف‌هایی در برخی زیرمجموعه‌ها می‌بیند، آن را اصلاح کند و امکان سیاست‌ورزی قانونی و برداشته شدن محدودیت‌هایی که بدون طی تشریفات و ضوابط قانونی و بر مبنای نوعی «تسویه‌حساب» رقم خورده را فراهم آورد یا حداقل اهتمام آن در این مسیر به چشم‌آید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.