قسمت سوم: محسن
صادق زنگنه
زمستان بود و سوز ِ سرمای استبداد. بیم جان را چارهای جز هجرت نبود. شبانه بهسمت مرزهای خراسان به راه افتادند. با پای پیاده. محسن آن زمان هفت، هشتسال بیشتر نداشت. در طی مسیر، جراحتی بر محسن وارد میشود که از شدت سرما از درک آن عاجز است. تنها وقتی اطراق میکنند متوجه پای خونین خود میشود. او میگرید، اما نه بهخاطر پای مجروح، بلکه بهخاطر آلبوم تمبرش که به همراه باروبنهای دیگر در بین راه رها شده بود، تا بلکه کمی از سختی راه کاسته شود. متولد 1354 کابل است. در آستانه 40سالگی همچون دوران کودکیاش، آرام و بیآلایش، معتدل و میانهرو است هرچند در خانوادهای مذهبی به دنیا آمده: «پدرم برای نجات از دست رژیم کمونیستی افغانستان، به ناچار، تن به مهاجرت داد. به مشهد آمدیم و در همانجا ماندیم و زندگی را در دیاری جدید آغاز کردیم». محسن را در کلاس سوم ثبتنام میکنند. در دبستان جوادیه، واقع در خیابان طبرسی: «اولین معلم من آقای سلامتی بود. مهربان بود و انساندوست». محسن درسخوان بود و مودب. اما چیزی که او را از دیگران متمایز میکرد، عشقش به هنر بود. آقای سلامتی اولین کسی بود که به این موضوع پی برده بود: «او که طراحیهای من را در حاشیه دفتر مشقم دیده بود، از من خواست تا بروم پای تخته و یک نقاشی بکشم. کاریکاتوری از رونالد ریگان کشیدم و مورد تشویق قرار گرفتم. من از بچگی نقاشی میکردم و معمولا در زنگ هنر، نقش معلم را داشتم و به دیگران نقاشی یاد میدادم.» محسن، دوره راهنمایی را در مدرسه شهید حسینزاده به پایان میرساند: «معلمهای بسیار خوب و مهربانی داشتیم. و هیچ احساس تبعیضی درمیان نبود. البته بعضا معلمهای خشنی هم بودند که دیگر دوره آنها به پایان رسیده است.» او در آن زمان در کنار درس کار هم میکرد: «بعد از مدرسه تا دیروقتِ شب کار میکردم. بهخصوص در ایام زوارهای. در اطراف حرم دستفروشی میکردم. بعضی وقتها هم مجسمههای قالبی میساختم یا گلدوزی و خیاطی میکردم. چرخ روزگار را بهطریقی میگرداندیم دیگر. البته در کنار کار، کتاب میخواندم و به کارهای هنری میپرداختم. برنامه «هنرهفتم» که آن زمان اکبر عالمی مجری آن بود را هم میدیدم. معدلم همیشه 20 یا نزدیک به آن بود. تنها در دوره دبیرستان که فشار کار و معاش بیشتر شده بود، کمتر به درس میرسیدم.» محسن برای ادامه تحصیل در آزمون ورودی دبیرستان تازهتاسیس تیزهوشان شرکت میکند: «اما بعدا به من گفتند که طبق قوانین، مهاجران نمیتوانند در این مدرسه درس بخوانند. من از این موضوع سرخورده شدم، تا حدی که میخواستم ترکتحصیل کنم. 20روز از ماه مهر گذشته بود که در مدرسهای درجه دو، سه در رشته تجربی، اسمم را نوشتم.» محسن بهتدریج پی میبرد که رشته تجربی، رشته مورد علاقهاش نیست. در کنکور شرکت نمیکند و پریشانخاطر به افغانستان بازمیگردد. محسن، آقای کشمیری (دبیر ادبیات)، را تاثیرگذارترین معلم خود میداند: «او حس مرا نسبت به هنر درک میکرد و غیرمستقیم به من کمک میکرد. دوست داشت در زمینه هنر موفق باشم.» خوشبختانه تنها از یکی از همکاران من آزردهخاطر است: «ما معلمی داشتیم که همه بچهها را به اسم صدا میزد؛ اما من را «افغان» مینامید. مثلا میگفت: افغانی بخوان. او هیچوقت مرا به اسم صدا نزد. برای من همیشه سوال بود که چرا مرا به اسم قومیتم صدا میزند!؟ بعدها فهمیدم، نوعی نگاه تحقیرآمیز در این اسم نهفته است.» محسن بعد از سهسال دوباره به ایران میآید: «سواد هنریام را با شرکت در کنکور هنر دانشگاه آزاد سنجیدم. رتبهام 9 شد؛ اما نمیتوانستم در آن دانشگاه درس بخوانم.» درحالی که از ادامه تحصیل ناامید شده بود، با ارایه رزومه هنری خود و حمایت رییس بخش پذیرش دانشجویان خارجی در وزارت علوم و همچنین کسب نمره قبولی در مصاحبه علمی دانشکده صداوسیما، موفق به نام نویسی در آن دانشگاه میشود. سرانجام او در رشته کارگردانی با گرایش انیمیشن فارغالتحصیل میشود. او بعد از دانشگاه به سرزمین پدری خویش برمیگردد. اکنون در کابل همه «سیدمحسن حسینی» را میشناسند. او اولین انیماتور افغانستان است. این کارگردان افغان، هنوز دغدغه کودکان مهاجر را در دل دارد: «تعداد زیادی از کودکان افغان که در اینجا زندگی میکنند از تحصیل محرومند. ایکاش این بچهها بتوانند درس بخوانند ولو اینکه شناسنامه یا اسناد اقامتی ندارند. این عمر، قابل بازگشت نیست و آینده آنها به این شکل دارد رقم میخورد. این بچهها بخشی از جهانی هستند که ما در آن زندگی میکنیم. بچههای همین منطقه هستند. اگر باسواد باشند برای آینده منطقه خوب است. اگر بیسواد باشند به دام بنیادگرایی و بزهکاری میافتند. کاش دولت ایران با وجود محدودیتهایش در این مورد با سعهصدر برخورد کند. بذر محبتی که از طریق علم و سواد در دل این بچهها کاشته میشود، برای باغبانش بیثمر نخواهد بود.» جای خوشبختی است که بین مهاجران، دانشآموزان موفقی چون محسن هستند که گذشته را سراسر خاکستری نمیبینند و هنوز مهر معلمان خود را بهدل دارند. خاطرات دوران دانشآموزی من و شماست؛ به روایت یک معلم
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.