|

اولریش بک در فارسی

«سیاست زمین» چیست؟

با پیشرفت تکنولوژیک و پیامدهای تخریب محیط‌زیست، دلالت‌ها و مسوولیت‌های اجتماعی آنها نیز بیشتر می‌شود. یکی از وظایف جامعه‌شناسان، تحلیل و واکاوی اثرات مخاطرات جدید در جامعه، نهادها، فرآیند‌ها و شیوه‌های زندگی و انسجام یا تضادهای ناشی از آنهاست. بدون چارچوبی نظری و مفهوم منسجم و دقیقی که بتواند این تغییرات جدید اجتماعی را صورت‌بندی و تحلیل کند، این کار صورت نخواهد گرفت. اهمیت نظریه «جامعه ‌در مخاطره» اولریش بک را در این راستا باید جست‌وجو کرد. نظریه‌ای که اگر ابعاد جهانی پیدا کند، دامنه کاربست و استفاده آن نیز بیشتر شده و اهمیتش دو‌چندان می‌شود. کتاب «جامعه در مخاطره جهانی» از سه منظر مهم است: نخست، این کتاب ارایه‌کننده یکی از جدیدترین و مهم‌ترین نظریات معاصر جامعه‌شناسی است که در کشور ما چندان شناخته‌شده نیست. نظریه «جامعه در مخاطره» را بک ابتدا در اولین کتابش با همین نام طرح کرد و سپس در این کتاب، آن را در چارچوب تحلیلی جهانی بسط و گسترش داد. همچنین این کتاب، پاسخی به نقد و بررسی‌های صورت‌گرفته در مورد این نظریه است و بک در فصول مختلف این نقدها را بررسی و تحلیل کرده و پاسخ می‌گوید. چارچوب نظریه جامعه در مخاطره سه مفهوم مخاطره، فردی‌سازی و مدرنیزاسیون بازتابی است. در این جامعه دغدغه اصلی نه توزیع خوبی‌ها (ثروت و غیره) بلکه توزیع بدی‌ها (ضرر و زیان و غیره) است و چون مخاطرات فراتر از محدودیت‌های طبقاتی می‌روند، پس طبقات اجتماعی معنای خود را از دست می‌دهد و کنشگران اجتماعی «فردگرا» می‌شوند و از هم جداافتاده؛ در نتیجه از طبقه اجتماعی خود گسسته و جدا می‌شوند. راه‌حل‌های بک برای چالش‌های جامعه در مخاطره از قبیل بی‌مسوولیتی سازمان‌یافته، روابط ناشی از مخاطره و انفجاری‌بودن مخاطرات به لحاظ اجتماعی عبارتند از: تاکید و توجه به دموکراسی، آزادی، فرصت‌های ناشی از مخاطره، جنبش‌های جهان‌وطنی، شهروندی جهان‌وطنی و مهم‌تر از همه تفکر انتقادی، نقد جامعه و محدودنشدن به تفکر صرف کارشناسان فن‌سالار. استدلال اصلی بک در این کتاب، این است که برای درک جامعه در مخاطره جهانی که ما امروز در آن زندگی می‌کنیم، چارچوب و مرجع جدیدی لازم است. کانون توجه بک، پرسش‌های اکولوژیکی و تکنولوژیکی برآمده از مخاطره و دلالت‌های جامعه‌شناختی و سیاسی آنهاست. به‌ نظر بک، ما اینک یک سیاست زمین داریم که تا چند سال پیش نداشتیم و این سیاست را براساس پویایی‌ها و تناقضات جامعه در مخاطره جهانی می‌توان درک کرد. این سیاست حول سوالاتی می‌گردد؛ همچون محیط‌زیست چیست؟ طبیعت چیست؟ بیابان چیست؟ انسان چیست؟ پرسش‌هایی که باید آنها را در جایگاهی فراملی صورت‌بندی و طرح کرد و به آنها اندیشید. بک در این کتاب مفاهیم و ابزار نظری جدید و کارآمدی معرفی می‌کند که هیچ جامعه‌شناس امروزی نباید به سادگی از کنار آنها بگذرد. هنر بک در ابداع مفاهیم نو برای پدیده‌های جدید است. بک در این کتاب مانیفیست جهان‌وطنی‌ را طرح می‌کند و با درنظرداشتن اینکه تنوع، فردگرایی و شک‌گرایی تقدیر فرهنگ ماست، مبنای انسجام اجتماعی جدید را پیش می‌کشد؛ به‌عبارتی بهتر در آرای بک، جهان‌وطن‌گرایی جدیدی طراحی می‌شود که در آن عدم‌قطعیت خلاقانه ناشی از آزادی، جایگزین قطعیت سلسله‌مراتب تفاوت می‌شود. او مشوق تجربه‌ورزی سیاسی برای شکل‌دادن اخلاق جهانی مخاطرات مشترک است، تجربه‌ای که می‌تواند جنبش‌های قدرتمند جهان‌وطن را در آینده شکل دهد. نظریه بک در این کتاب در ادامه آثار قبلی اوست و هنوز با گذشت چند سال از انتشارش زنده، مولد و برای تحلیل‌های اجتماعی کارآمد است. بک این نظریه را پس از فاجعه‌ انتشار گاز سمی در بوپال هند و انفجار اتمی چرنوبیل روسیه، برای تحلیل اوضاع سیاسی- اجتماعی حاکم بر اروپای مواجه با بحران جنون گاوی به کار می‌برد و اینک با حوادث 11 سپتامبر و به‌ویژه بحران اقتصادی آمریکا، وزن و نقش نظرات و تحلیل‌های بک بیشتر مشخص می‌شود. نشت بحران اقتصادی آمریکا در سراسر جهان به‌خوبی پیوند جهانی علم، ثروت و جهانی‌شدن و مخاطره را نشان می‌دهد. حوادث 11 سپتامبر و پیامدهای جهانی آن، آنفلوانزای مرغی شرق آسیا، آلودگی شیرخشک‌های چینی و آنفلوانزای خوکی و غیره گواهی بر قدرت نظریه جامعه جهانی در مخاطره است. این کتاب علاوه بر تحلیل، واکاوی و توسعه نظریه فوق، حاوی مفاهیم دیگری است که بک در آثار بعدی خود آنها را بیشتر بسط داد. از این‌رو، در ترجمه فارسی، مترجم در پایان کتاب گفت‌وگویی از او با نیکلاس گین ضمیمه کرده تا هم نظرات جدید بک بیشتر ارایه شود و هم سایر آثار او و موضوعات آنها در حین این مصاحبه روشن شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.