دیدگاههای جامعه ایرانی درباره شبکههای اجتماعی متضاد است
پذیرایی با 2گیگ اینترنت اضافه
سعیده آقاخانی
جدال سنتها و سبک زندگی سابق ایرانیها با تکنولوژیهایی که شیوههای مرسوم زندگی و ارتباط را دستخوش تغییر قرار داده جدی است؛ این طرف والدین و مسوولانی هستند که مدام هشدار میدهند و عواقب استفاده از فضاهایی از جمله اینستاگرام، واتساپ، وایبر، لاین، تلگرام، تانگو و... را گوشزد میکنند. این گروه اعتقاد دارند حضور جوانان و اعضای خانوادهها در نسلدوم شبکههای اجتماعی موجب ورود به حریم خصوصی افراد، سوءاستفاده و باجگیری، پردهدری از حیا و عفت و اعتیاد به اینترنت، بدبینی نسبت به مسوولان، قبحشکنی و ترویج فحشا، گسترش سوءظن بین زوجهای جوان، کمرنگشدن ارتباطات عاطفی، اخلاقی و مشکلات جنسی، مجازیشدن ارتباطات، دورشدن اعضای خانواده از هم و رواج شایعات میشود. آنها بر اعتقاد خود پافشاری میکنند که این شبکهها علاوهبر اینکه خطراتی را متوجه جامعه کرده، آسیبهای فراوانی به بنیان و نهاد خانوادههای ایرانی وارد کرده است. آن طرف هم جوانان و کاربرانی قرار دارند که بیتوجه به این نگرانیها به آمار کاربران نسلدوم شبکههای اجتماعی اضافه میشوند. در میان این گروه علاوهبر جوانان، زنان خانهدار و مردان عیالوار، نوجوانان و اقشار مختلف، صاحبنظران و کارشناسانی حضور دارند که معتقدند شبکههای اجتماعی جهانی، ارتباطات را سادهتر و کار را سریعتر میکنند و میتوانند مکانی برای تجارت، تفریح، تعامل و استفاده از شعور و خرد گروهی باشند. اینان نگرانیها را متوجه تفاوت بیننسلی و تغییرات سریع تکنولوژی میدانند و عنوان میکنند نمیتوان از غافله پیشرفت و تکنولوژی عقب ماند و این فضاها میتواند شبکهای را برای دریافت عقاید گوناگون دیگران و نشر و توسعه اخلاق، علم و فرهنگ در اختیار اشخاص قرار دهد؛ ضمن اینکه باعث صرفهجویی در هزینههای ارتباطی، گستردگی ارتباطات، اطلاعرسانی و بهروز بازتابهای مختلف از پدیدههای گوناگون شده است. حضور ایرانیها در شبکههای ارتباطی اینترنتی هرروز پررنگتر میشود و حتی در برخی موارد، کاربران ایرانی مخاطبان اصلی این شبکهها را تشکیل میدهند. مرکز الکسا (Alexa) یکی از معتبرترین مراکز امتیازدهی به سایتهای اینترنتی بهتازگی اعلام کرد بزرگترین گروه اعضای وایبر، ایرانی هستند. در بررسیهای این مرکز اعلام شده 1/11درصد از تمام مشترکان سرویس پیامرسان وایبر، ایرانی هستند و پس از آن، آمریکاییها با 2/7درصد قرار گرفتهاند. از امکانات وایبر که باعث جذابیت آن شده و غالبا در همه شبکههای موبایل وجود دارد؛ میتوان از ثبتنام سریع و آسان، امکان مکالمه صوتی و تصویری رایگان، امکان ارسال و دریافت متن، تصویر، صوت و بهاشتراکگذاشتن عکس و فیلم نام برد. همچنین امکان برقراری ارتباط با هرنقطه از دنیا بدون هزینههای بینالمللی و بدون هرگونه مزاحمتهای تبلیغاتی و امکان استفاده از هرسیستمعاملی برای نصب این نرمافزارها، از جمله قابلیتهایی است که باعث شده هرقشر و گروهی از نسلدوم شبکههای اجتماعی استقبال کند. هماکنون پنجمیلیون ایرانی در WhatsApp عضو هستند و البته با توجه به اینکه روزانه یکمیلیونکاربر جهانی به مجموع مشترکان این ابزار اضافه میشود، پیشبینی شده به همین نسبت بر تعداد ایرانیهای فعال در WhatsApp هم افزوده شود. آماری که بهتازگی از سوی پژمانفر، عضو کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی اعلام شد، حاکی از این است که روزانه ۳۰میلیونایرانی از شبکههای اجتماعی استفاده میکنند. این رویه، برخی ارتباطات خانوادگی ایرانیان را نیز دستخوش تغییر قرار داده است. بهتازگی در میهمانیها اولین چیزی که میپرسند این است که رمز وایفایتان چیست. خیلی وقتها در کنار میوه و وسایل پذیرایی باید دوگیگابایت اینترنت اضافه برای میهمانان بگیرید و این برای جامعه ایرانی یک نوع پذیرایی شده است. بالطبع برای کسانی که به آداب و رسوم خاص و اجتماعی پایبندند، این شرایط خوب نیست. برای آنها این مهم است که اقوام و آشنایان در کنار هم بنشینند و از مسایل مختلف صحبت کنند، اما این موضوع در میان نسل جوان مانند گذشته مصداق ندارد. کاربران شبکههای اجتماعی موبایل در جمع اقوام هم با دوستان مجازی خود سرگرم ردوبدلکردن اطلاعات هستند و این موضوع صدای بزرگترهای فامیل را درآورده است. مژگان، 47ساله از این روند ناراضی است و میگوید: وجود ابزارهای ارتباطی مانند وایبر و لاین باعث شده، اعضای خانواده کمتر با هم تعامل داشته باشند و فرزندان به جای گفتوگو و همکاری، سرشان مدام در موبایل و تبلت باشد. او هرروز با فرزند 21سالهاش بهخاطر همین مساله کلنجار میرود. مریم 35ساله هم که پسر 13سالهای دارد، با والدین خود بهخاطر استفاده از شبکههای اجتماعی درگیر شده است. او مراسم یلدای امسال را بهخاطر میآورد که در جمع خانوادگی حضور داشت و همه با تلفنهای همراه و تبلتهای خود سرگرم بودند. ناگهان عمویش که بزرگتر فامیل و میزبان بود، فریاد کشید: اگر میخواستید «گوشیبازی» کنید، چرا مرا به خرج انداختید؟ به گفته او، قبلا در دورهمیهای خانوادگی همه مجبور بودند برای فرار از موقعیتهای تکراری، به تلویزیون و یک «برنامه اجباری» خیره شوند، پس از آن پیامکبازی «مد» شد و اکنون شبکههای اجتماعی این نقش را برعهده گرفتهاند. وی میگوید: بهنظر من ارتباطات خانوادگی با وجود راهاندازی گروههای فامیلی در شبکههای اجتماعی بیشتر شده و دلخوریها در فضای مجازی بهراحتی حل میشود. به اعتقاد وی، استفاده افراطی از شبکههای اجتماعی میتواند به دلایل انتظار بازخورد از طرف مقابل در فرآیند ارتباط، فرار از موقعیت و جذابیت این فضاها باشد اما اکثر والدین از جمله پدر و مادر او با این شرایط مخالف هستند و در این میان بیشترین آسیب را پدر و مادرها و بچههای کوچک خانواده میبینند که ممکن است از توجه کمتر والدین جوان خود برخوردار شوند. ناصر، کاربر میانسال شبکه اجتماعی اینستاگرام نیز میگوید: استفاده از این ابزار مثل همه انواع نوآوریها دارای جنبههای مثبت و منفی است و اعتیاد به استفاده از این وسایل موجب لطمهدیدن فرد میشود. شبکههای اجتماعی موبایلی علاوهبر وجود فضاهای خصوصی و دونفره، قابلیت ایجاد فضاهای گفتوگویی چندیننفره را هم دارند. بهدلیل وجود این قابلیت، گروههای کاری- مهارتی، دوستانه، سرگرمی و خانوادگی در فضای مجازی گسترش پیدا کرده است. دانشیار علوم شناختی گروه روانپزشکی دانشگاه علومپزشکی همدان وجود شبکههای اجتماعی تلفنهمراه را مفید میداند و معتقد است وجود این ابزارها مسیر ارزانتری برای انتقال پیام است و شبکهها روابط را تسهیل کردهاند اگرچه در سوی دیگر ماجرا عمده دلیل استفاده فراوان و اعتیادگونه جوانان و نوجوانان پرکردن اوقات فراغت و داشتن دوست غیرهمجنس است.
محمد احمدپناه مخالفت خانوادهها را ظاهری میداند و میافزاید: آیا رابطه در خانوادههایی که وایبر یا واتساپ در میان اعضای آن استفاده نمیشود، بهتر است؟ من میگویم نه. در حال حاضر میانگین صحبتهای والدین با هم و با خانواده 17دقیقه شده است. این موضوع را بهتر است به مواردی از جمله کمبود علاقه، نداشتن روابط درست در خانواده، سبک زندگی غلط و دیگر مسایل ربط دهیم. فاصله نسلها از بس زیاد شده، چه وایبر بود یا نه، گفتههای مشترکی برای صحبتکردن با نسل بعد از خود نداشتیم یا نگشتیم پیدا کنیم. اما حجتالاسلامنصرالله پژمانفر، عضو کمیسیون فرهنگی مجلس تصریح میکند: اگر مسوولان تعمدی یا غیرتعمدی نسبت به مدیریت شبکههای اجتماعی بیتفاوت باشند، هشدار میدهم در آینده با بحرانی روبهرو میشویم که قابل مدیریت نخواهد بود. مردم آرامآرام در معرض این آسیبها قرار میگیرند مانند یک زمین شیبدار ملایم در مسیر شیب قرار گرفتهاند ساعت، روزها و ماهها در این مسیر حرکت میکنند و متوجه نیستند دارند هردقیقه و هرساعت تنزل پیدا میکنند. با این حال، احمدپناه میگوید: همه از تکنولوژیهای روز استفاده میکنند و مقاومتها بهدلیل موقعیتهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی افراد است. باید دید اگر این افراد در این موقعیتها نباشند، باز هم عضویت در شبکهها را نخواهد پذیرفت؟ این سرزنشها برای استفادهکردن از فضای مجازی به خاطر این است که این افراد به دلیل موقعیت خود از فضای مجازی استفاده نمیکنند نه به این دلیل که به نتیجه رسیدهاند که استفاده از این شبکهها مناسب نیست.عضو شورای آموزشی و پژوهشی شبکه تحقیقات سلامت روان ایران، با تاکید بر اینکه تغییراتی در سبک زندگی ایرانیان ایجاد شده است، اضافه میکند: خیلی وقتها نمیشود جلو حرکتهای فرهنگی را گرفت، اما با صمیمیت میتوان فضاهای جدید را مدیریت کرد. تعیین زمان استفاده متناسب با سن و مدیریتکردن آن بهترین راهبرد در برخورد با کودکان و نوجوانان استفادهکننده است. گوشزدکردن بیتعهدی افراد نسبت به هم در این شبکهها و سر باززدن آنها در صورت وقوع موضوعات عاطفی و اجتماعی خطرناک بهویژه برای دختران، از مواردی است که وی به والدین توصیه میکند. در گذشته ارتباطات رسانهای یکسویه و از بالا به پایین بود اما درحالحاضر شهروندان، بهمثابه یکروزنامهنگار در فرآیند ارتباطات مشارکت دارند که موجب ایجاد تحولی بیسابقه در نظام ارتباطی شده است، ولی محتوای شبکههای مجازی ملغمهای از اطلاعات درست و گاه تحریفشده است و لازم است سواد رسانهای شهروندان ارتقا یابد تا خود آنها گزینشگر اخلاق و اطلاعات درست و نادرست باشند. عضو هیاتعلمی دانشکده ارتباطات اجتماعی دانشگاهعلامهطباطبایی نیز افسوس میخورد که این ابزار میتواند ارتباطات انسانی را از حالت مستقیم و چهرهبهچهره دور کند و از این راه خطری برای آینده ارتباطات بشری باشد. محمدمهدی فرقانی پیشبینی میکند تب فراگیر شبکههای اجتماعی بهمرور زمان فروکش کند اما در عینحال یادآور میشود: تکنولوژی هرروز دستاورد تازهای ارایه میکند و نمیتوان با قاطعیت گفت این وضعیت به ثبات و تعادل منطقی میرسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.