جوانان آسیبپذیر: مبالغه سیاستگذار، سوءتعبیر رسانه
اخیرا خبری ناخوشایند در رسانههای جمعی منتشر شد که انگیزه این نوشته را فراهم آورد. متن خبر این بود: «هفتمیلیون بیکاره و علاف در کشور داریم.» موضوع از این قرار بود که معاون وزیر کار، تعاون و رفاه اجتماعی اشاره به وجود هفتمیلیون NEET در کشور کرده بود و رسانهها برای برگردان این واژه به فارسی از کلمات «بیکاره و علاف» استفاده کرده بودند. خبر از دوجنبه تکاندهنده بود؛ یکی از نظر حجم بالای NEET در کشور و دوم تعبیر غلط و ناراحتکننده رسانهها از این اصطلاح که نشاندهنده عدم آشنایی اصحاب رسانه و بالطبع عموم جامعه با این مفهوم است بنابراین این نوشته با انگیزه روشنسازی مفهوم، اهمیت آن از دیدگاه سیاستگذاران و بررسی اجمالی این پدیده در ایران به رشته تحریر درآمده است. واژه NEET اولینبار در سال 1999 رسما در سطح سیاسی بریتانیا مطرح شد. این واژه، اختصاری برای عبارت «Not in Education, Employment or Training» بود و اشاره به جوانانی در بازه سنی 18-16سال داشت که ترک زودهنگام تحصیل داشته، در حال مهارتآموزی نبوده و در جایی نیز شاغل نبودند. دولت بریتانیا آن هنگام در حال تغییر سیاستهای کمکهزینه بیکاری بود و قصد داشت تا با مطالعه این گروه از جوانان و تخمین میزان مشکلات و عواملی که موجب آسیبپذیری آنها میشد، بتواند اقدامات سیاستی لازم برای مواجهه با این پدیده اجتماعی را طراحی کند. دولت بریتانیا مشاهده کرده بود ترک تحصیل زودهنگام در این کشور افزایش یافته، الگوی خطیگذار از مدرسه به کار پیچیده و طولانی شده بنابراین به دنبال بررسی و تبیین این تغییر و تحولات در جامعه بریتانیا بود. از نگاه سیاستگذاران بریتانیایی، نوجوانان به دلیل حساسیت بالای دوره نوجوانی از حیث تغییر و تحولات روحی- جسمی و تطبیق اجتماعی (جامعهپذیری)، در سطح آسیبپذیری بالا بوده و در صورت مشغولنبودن به تحصیل یا کار، در معرض خطرات و ناهنجاریهای اجتماعی فراوان هستند. بالطبع چنین هدفگذاریای در بریتانیا میتوانست تعابیری در رسانههای این کشور (نظیر بیبیسی) از NEET به عنوان جوانان ناراحت و سرکش، منزوی، تنبل، دارای مشکلات روحی و رفتاری و... را بهدنبال داشته باشد. هرچند مطالعات بعدی نشان داد چنین تعبیری کاملا غلط و بیجاست و غیبت NEETهای بریتانیایی از نهادهای اصلی یعنی نظامهای آموزشی، مهارتی و اشتغال این کشور معمولا انتخاب شخصی آنها نیست. از اینرو تعابیر فوق تنها موجبات انتقال مسوولیت از زمینه عمومی جامعه (نشاندادن راه صحیح ورود جوانان به صحنه واقعیتهای اجتماعی) به فرد و بهعبارتی سلب مسوولیت اجتماعی را فراهم میآورد. پس از سال 2008 و همزمان با رکود اقتصادی، واژه NEET جای خود را در اتحادیه اروپا و کشورهای OECD باز کرد. رکود اقتصادی موجب شد نرخ بیکاری جوانان بهشدت افزایش یابد. جوانان به مشاغل موقت یا پارهوقت و همچنین آموزشهای مکرر مهارتی روی آورده و الگویگذار از مدرسه به کار دچار تغییر اساسیای شد. دستهبندیهای سنتی نظام آماری بازار کار دیگر پاسخگوی مسایل خاص جوانان نبوده بنابراین دستهبندی جدیدی تحت عنوان NEET به دستهبندیهای سنتی جوانان یعنی «فعال»، «غیرفعال» و «در حال تحصیل» افزوده شد، منتها هرکشور برپایه نیاز خود NEET را تعریف کرد. ژاپن جوانان بیکار یا متاهل را در زمره NEET محسوب نمیکند و سازمان بینالمللی کار نیز در کنار NEET شاخصی به عنوان NLFET1 تعریف کرده که مشمول جوانان بیکار نمیشود. تفاوتهایی نیز در بازه سنی موردتوجه در دستهبندیها وجود دارد (جدول-1). لزوم و موانع دستهبندی جدید: اصولا در تنظیم سیاستها و طراحی برنامههای اشتغال، تشخیص ویژگیهای مخاطبان اهمیت بالایی دارد. بنابراین دستهبندی مخاطبان از اولین اقدامات سیاستپژوهان است. به طور سنتی، دستهبندی جوانان در بازار کار شامل شاغل، بیکار و غیرفعال اقتصادی است. دستهبندیهای فرعی نیز (نظیر زنان یا معلولان) حسب نیاز وجود دارد. در دستهبندی یادشده، پیشفرض سیاستگذار این است که جوانان پس از اتمام دوره آموزش رسمی روانه بازار کار خواهند شد. به عبارتی گذار از مدرسه به کار به صورت فرآیندی کوتاهمدت و خطی مفروض است. اما تغییر و تحولات جهانی، مباحثی نظیر عدمتطبیق آموزشهای رسمی با نیاز بازار کار، ظهور گونههای متفاوتی از مشاغل و نیز بروز شرایط رکود اقتصادی این فرآیند را پیچیده کرده است. پیچیدگی و طولانیشدن گذار نهتنها برای جوانان میتواند مخاطرهآمیز باشد، بلکه مشکلاتی نیز برای خانوادهها و جامعه به همراه دارد. هدف از دستهبندی NEET از منظر سیاستگذاری، تشخیص جوانان آسیبپذیر است. اما باید توجه داشت دستهبندی NEET در کشور در حال توسعه نظیر ایران برپایه تعریف کلیای که از NEET صورت گرفته، ناقص بوده و الزاما گروه جوان آسیبپذیر را هدف نمیگیرد. NEET بریتانیایی جوان آسیبپذیر است زیرا ترک تحصیل قبل از سن 16سالگی در این کشور، به دلیل ساختار بازار کار این کشور توسعهیافته، احتمال یافتن شغل پایدار برای جوان را بسیار پایین آورده بنابراین وی را مستعد به پیوستن به اقتصاد زیرزمینی و فعالیتهای غیرقانونی میکند. اما در کشور در حال توسعه نظیر ایران موضوع متفاوت است. در جایی که میانگین سالهای تحصیل در کشور برپایه شاخص توسعه انسانی 2010 کمی بیش از هفتسال است و عمده فعالیتها دارای فناوری پایین و متوسط بوده و نیاز به مهارتهای بالا بهشدت کشورهای توسعهیافته نیست، نمیتوان تمامی NEETها را آسیبپذیر و مستعد فعالیتهای غیرقانونی دانست. از آن گذشته، جمعیت NEETها نیز خود شامل گروههای مختلفی هستند از جمله: 1- بیکاران: که خود شامل بیکاران کوتاهمدت و بلندمدت میشود و بزرگترین گروه فرعی هستند. 2- جوانانی که مسوولیت خانوادگی، آنها را از ورود به بازارکار و تحصیل بازداشته است (مثلا نگهداری از سالمندان یا کودکان) 3- جوانان بیمار یا معلول 4- کسانی که مشکل مالی نداشته و در جستوجوی فرصت خاص هستند. این گروه معمولا به طور فعال بهدنبال کار یا بهبود مهارتهای خود بوده اما هرفرصت شغلی را نمیپذیرند 5- NEETهای داوطلب: این گروه معمولا درگیر فعالیتهای هنری و خلاقانه نظیر موسیقی، نقاشی یا جهانگردی و... هستند. 6- بیقیدوبندها: جوانانی که در جستوجوی شغل یا کسب مهارت و دانش نیستند و این شرایط برای آنها به دلیل محظوریت یا عدم توانایی جسمی و مغزی به وجود نیامده، بلکه یا دلسرد (افسرده) هستند یا به دلایلی نظیر زمینههای خانوادگی مشکلدار، سبک زندگی پرخطر و غیرمتعارف اجتماعی را دنبال میکنند. همانطور که مشاهده میشود، اولا نمیتوان تمامی گروههای فرعی فوق را آسیبپذیر دانست و در ثانی مداخلات دولتی در بحث اشتغال و کاهش دورهگذار مدرسه به کار برای گروهها کاملا متفاوت است. مطالعات جهانی نشان داده که «بیقیدوبندها» که زمینه پیوستن به فعالیتهای غیرقانونی یا ایجاد معضلات اجتماعی را دارند، بخش کوچکی از NEETها را تشکیل میدهند. در جدول حاضر با استفاده از دادههای سرشماری عمومی نفوس و مسکن 90، حجم NEET و NLFET در ایران محاسبه شده است. بازه سنی در نظر گرفتهشده 29-15 سال است که معمولا در مطالعات اجتماعی کشور تحت عنوان «جوانان» موردتوجه است. البته محاسبه NEET با توجه به همپوشانیهای احتمالی بین دادهها، غیردقیق و اجمالی است (تحصیل و اشتغال مانعهالجمع نیستند). علاوه بر آن از طریق دادههای سرشماری نمیتوان برآوردی از جوانان در حال کسب مهارت داشت. لازم به ذکر است در این محاسبه جوانان غیرفعال خانهدار را نیز با توجه به محیط فرهنگی کشور در زمره NEETها قرار ندادهایم. در چنین شرایطی همانطور که در جدول مشاهده میشود، حجم NEETها کمی بیش از چهارمیلیوننفر است که نزدیک به 17/5 درصد جوانان در گروه سنی 29-15سال را شامل میشود. 53/5 درصد از این گروه را بیکاران (جویای کار) تشکیل میدهند و البته سهم مردان در NEET بیش از زنان است. البته باید توجه داشته باشیم با توجه به سوالات سرشماری، برخی از افرادی که به دلایل موقتی نظیر بیماری کوتاهمدت، مشکلات مقطعی خانوادگی و نظایر آن در هفته قبل از سرشماری فعالیتی برای یافتن شغل نداشتهاند، بیکار محسوب نشده و در زمره غیرفعالان اقتصادی قرار گرفتهاند. همانطور که مشاهده میشود، گروه سنی 24-15سال بیشترین حجم از NLFET را تشکیل داده بنابراین آسیبپذیری بیشتری داشته و نیازمند توجه خاص سیاستگذاران است. لازم به ذکر است تشخیص بسیاری از دیگر ویژگیهای اینگروه برای تدقیق میزان آسیبپذیری و تعیین مداخلات لازم برای ورود آنها به عرصه فعالیت اقتصادی ضروری است از جمله داشتن تجربه قبلی کار و طول دوره بیکاری پس از آن، میزان مهارت، میزان تحصیلات، وضعیت جسمی و روحی و... که با توجه به آمار رسمی و موجود کشور امکان استخراج آنها در حال حاضر وجود ندارد. در انتها تاکید میشود باوجود رشد استفاده از شاخص NEET توسط کشورهای عضو OECD و اتحادیه اروپا، این شاخص هنوز در بسیاری از کشورها از جمله ایران به صورت استاندارد درنیامده و در زمره شاخصهای کلیدی بازار کار (KILM) قرار نگرفته است. با توجه به اهمیت موضوع و تغییرات ویژگیهای بازار کار جوانان کشور که در حال حاضر توسط کارشناسان قابل تحلیل نیست، توصیه میشود بحث و بررسی پیرامون این شاخص بهطور جدیتر در دستور کار محافل علمی و سیاستگذاری کشور قرار گیرد. تهیهکننده: پریسا ریاحی، کارشناس کارآفرینی و اشتغال 1-Neither labor force nor education or training نه در بازار کار و نه در آموزش رسمی یا مهارتی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.