|

نمایی از اضطراب در آثار هوشنگ مرادی‌کرمانی

دلهره هوشو

محمد مختارپور

به‌عنوان پزشک متخصص اورژانس و رودررو با مقوله اضطراب و علاقه‌مند به ادبیات این مرزوبوم، بر آن شدم از روش‌ها، مفاهیم، نظریه‌ها و فرم‌های متاثر از روانکاوی جهت تعبیر و تاویل تشویش و اضطراب در آثار نویسنده معاصر، هوشنگ مرادی‌کرمانی استفاده کنم که شالوده آن را در ادامه می‌خوانید. اضطراب به‌عنوان مقوله‌ای شناخته‌شده از دیرباز در تمامی لایه‌های زندگی بشری نفوذ و اثرات متفاوت و شگرفی داشته است به‌طوری‌که انسان‌ها هیچ‌گاه از افکار وسواس‌گونه اندیشیدن به غایت جهان آسوده نبوده‌اند. بشر همواره در پی یافتن راه‌های رستگاری و رهاشدن از درد‌ها و آلام جهان بوده است و تعاریف متفاوت و خاصی از عشق، فداکاری، معاد، دوزخ و بهشت و جاودانگی دارد. به گواه تاریخ، تمامی این مقوله‌ها از موارد چالش‌برانگیز بوده به‌طوری‌که همواره اذهان بشری را به خود مشغول کرده است. انسان همواره فیلسوفانه به جهان پیرامونش نگریسته و پیوسته جاودانگی را جست‌وجو کرده است. فانی‌بودن و ناپایداری جهان، پیری و مرگ و ازدست‌دادن تمامی دلبستگی‌های انسانی، بر ترس و دلهره ذاتی‌اش افزوده است به‌طوری‌که دایما در پی ثبت لحظه‌لحظه تشویش‌ها و اضطراب‌ها و اوج و حضیض‌های زندگی‌اش در قالب داستان، شعر و قصه بوده است و به قول اوکتاویوپاز: جهان در چند سیلاب نوشته می‌شود انسان‌ها می‌روند و می‌میرند و استخوان‌ها آب می‌شوند و اندوه من شاعرانه تبدیل به یک خاطره می‌شود و من زنده می‌مانم بالطبع اضطراب و تشویش در آثار ادبی نویسندگان متعددی به چشم می‌خورد و حتی در برخی از این آثار شخصیت داستان یک کاراکتر وسواسی و اضطرابی دارد. در این میان پرداختن به اثرات شگرف و عمیق اضطراب در آثار هوشنگ مرادی‌کرمانی جای بسی تامل دارد. او با نگرشی بسیار روانکاوانه و دقیق، لحظات پردلهره شخصیت‌های داستانش را با جزییات بیان می‌کند و گاه این دید روانشناسانه در ظاهری فیلسوفانه نمودار می‌شود. او خاستگاه کویری دارد و زادگاهش از رفاه و بهره‌مندی بی‌نصیب مانده است. اولین تجربه اضطرابی‌اش، ازدست‌دادن مادر و محرومیت از مهر مادری است حتی اولین دیدارش با پدر که در پنج، شش‌سالگی روی می‌دهد بار اضطرابی زیادی برایش به ارمغان می‌آورد. زمان زیادی سپری می‌شود تا هوشو به کارهای پدرش عادت کند. گاهی بچه‌ها دورش جمع می‌شوند. او آواز می‌خواند. صدای خوبی دارد. گاهی بشکن می‌زند و می‌رقصد. هوشو سر کلاس نزدیک در می‌نشیند تا وقتی سروکله پدرش پیدا شود او را به خانه ببرد. دایما نگران واردشدن پدرش به مدرسه است تا مورد استهزاء همکلاسی‌هایش قرار نگیرد. «صدای بلند عطسه‌اش تو حیاط می‌پیچد پشت‌سرهم عطسه می‌کند چه عطسه‌هایی. بلند که صدایش تا ته‌باغ ماشاءالله تا پای درخت بزرگ چنار جلوی خانه‌شان شنیده می‌شود. همه به عطسه‌هایش عادت کرده‌اند و می‌دانند بعد از عطسه‌ها حالش چه‌جور می‌شود. عطسه که می‌زند بچه‌ها سر کلاس می‌شمرند یک، دو، سه، ... 10 و 11 الان حالش بد می‌شود از کلاس می‌روم بیرون و می‌روم پیشش.» هوشنگ مرادی‌کرمانی اضطراب انتظار (Anticipating Anxiety) را در مطلب فوق چنان زیبا بیان می‌کند و به‌گونه‌ای به جزییات آن می‌پردازد که گویی خواننده این سطور شاهد بدترشدن حال کاظم و نیز شاهد بروز دلهره در هوشوی دانش‌آموز است. او بسیار خلاقانه لحظات بی‌قراری هوشو را هنگام نشستن سر کلاس درس و ورود همزمان کاظم به مدرسه ترسیم کرده و اضطراب ناشی از آن را به خواننده، بدون هیچ کم‌وکاستی منتقل می‌کند. هوشنگ مرادی‌کرمانی در کتاب «قصه‌های مجید» به زیبایی تمام به مقوله اضطراب موقعیتی می‌پردازد که چگونه این دلهره و نگرانی در شرایطی خاص رخ می‌دهد و جالب توجه اینکه در ادامه قصه، نحوه مقابله و رفع این نگرانی را نیز در قالب داستانی به شیوه کاملا هوشمندانه با پرداختن به جزییات آن به قلم می‌آورد. داستان «مادر» در مجموعه «لبخند انار» که واگویی یک‌تراژدی انسانی در بخش کویری فلات ایران است، نمونه‌ای از اضطراب واکنشی شدید و جدی است؛ فاجعه‌ای عظیم انسانی در زلزله‌ای ویرانگر و یک شب، یک‌چراغ و یک‌آبادی. زنی تنها در شب زلزله که به‌دنبال فانوسی می‌گردد تا همسرش را از زیر خروارها آوار خشت و گل خارج کند. «مرا زیر درخت انجیر خواباندی از درخت صنوبر رفتی بالا چه قوتی پیدا کرده بودی مثل گربه رفتی بالا درخت درست نزدیک نوکش که داشت خم می‌شد و می‌شکست باد می‌آمد تند می‌آمد از شکستن درخت از خم‌شدن و افتادن نمی‌ترسیدی. آن بالا پاهایت را چسباندی به تنه درخت دست‌هایت را بلند کردی و تمام قوت و قدرتت را آوردی توی حنجره‌ات و داد کشیدی: چراغ، چراغ کی چراغ دارد؟ همسایه‌ها کی چراغ دارد؟ تاریک است بابای بچه‌هایم دیده نمی‌شود شما را به خدا چراغ بدهید چراغتان را بدهید خدایا چراغ! ابر کنار رفت و قرص‌ماه بیرون آمد آبادی روشن شد و تو در نور ماه دیدی که توی هر خانه‌ای بالای هر درخت بلند کسی هست که چراغ می‌خواهد و تو تنها نیستی.» فروید درباره علت روانکاوی اضطراب می‌گوید: تکانه‌هایی ناخودآگاه مثل پرخاشگری وجود دارند که انسان قادر به حل آن نبوده بلکه فرد را جهت ورود به خود آگاه آماده ساخته و باعث اضطراب می‌شود. تکانه‌هایی ناخودآگاه و از این دست در شخصیت‌های قصه‌ها و داستان‌‌های مرادی‌کرمانی کم نیستند. مرادی‌کرمانی با تبحر و تسلطی بی‌نظیر و درخور ستایش به روانکاوی شخصیت‌های قصه‌هایش می‌پردازد. جزئیات را چنان زیبا بیان می‌کند که گویی در تمامی صحنه‌ها حضوری فعال و جدی دارد. او با تجربه‌های گرانبهایی که بخشی از آن میراث روزگاران سخت و بی‌رحم است به واگویی لحظات پر تنش و استرس‌زا می‌پردازد. لحظاتی که هر ثانیه از آن با کندی و فشار روانی زیادی سپری می‌شود. شخصیت‌های داستان‌هایش همواره با تلاش سعی در فایق‌آمدن بر اضطرابشان دارند و دایما در پی یافتن راهی جدید و روشی نو جهت برطرف‌کردن موانع اضطرابی هستند و این یعنی همان اراده مستحکم و اعتمادبه‌نفس بی‌نظیر که در شخصیت این نویسنده معاصر هم یافت می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.