نقش کتابخانههای دیجیتال چندرسانهای در پیشرفت آموزش
آموزش همراه با سرگرمی
حسن سالاری
از گذشتههای دور انسانها پیامهای آموزشی را بیشتر از راه کلام، چه بهصورت سخنرانی و چه بهصورت نوشته، به دیگران رساندهاند. سپس انسان به کارکرد تصویر در آموزش توجه پیدا کرد و گرافیک ایستا (عکسها و تصویرگریها) با متنهای آموزشی همراه شد. با گام نهادن گرافیک پویا (فیلمها و پویانماییها) به عرصه آموزش، پیامهای آموزشی به گیرایی و اثربخشی چشمگیری دست یافتند. گفته میشود سامانه شناختی انسان از دو کانال جداگانه برای بهرهگیری از دانش برخوردار است: یکی کانال دیداری- تصویری برای پردازش تصویرهایی که دیده میشود و دیگری، کانال شنیداری-کلامی برای پردازش واژههایی که شنیده میشود. این دو کانال محدودیتهایی برای نگهداری و بهرهبرداری از دانش دارند. آموزش معنادار هنگامی در فراگیران رخ میدهد که هر دو کانال آنها درگیر شوند. چندرسانهای، زمینه این نوع یادگیری فعالانه را فراهم میکند. برتری چندرسانهای به این است که پیام آموزشی را بهصورت واژه و تصویر (ایستا و پویا) به فراگیران میرساند. به سخن دیگر، چندرسانهای همه توان مغز انسان را برای پردازش اطلاعات به کار میگیرد. هنگامیکه پیام فقط به شیوه کلامی عرضه میشود، توانایی انسان در پردازش شیوه دیداری به فراموشی سپرده میشود. برتریهای چندرسانهای باعث شده تا سازمانهای انتشاراتی گوناگون، بخش چشمگیری از آثار خود را در چارچوب کتابخانههای دیجیتال چندرسانهای عرضه کنند. تعاملیبودن این کتابخانهها آنها را پدیدهای فراتر از کتابهای گویا میسازد. خودباوری در خواندن، افزایش ورزیدگی در خواندن و کمک به آموزش دشوارخوانها و فراگیرانی با کمتوانیهای گوناگون، از دستاوردهای بهرهگیری از چنین کتابخانههایی است. این کتابخانهها چند ویژگی بنیادی دارند: 1- میتوانید کتاب موردنظر را با جستوجوی عنوان کتاب یا نام نویسنده، کلیدواژه، موضوع یا پایه آموزشی، بهآسانی پیدا کنید یا قفسههای دیجیتالی را پیمایش کنید. 2- میتوانید متن کتاب را ورق بزنید یا چنان تنظیم کنید که با سرعت دلخواه شما بهطور خودکار ورق بخورد. میتوانید صفحههای کتاب را بهصورت تصویرهای کوچک ببینید و به صفحه دلخواه پرش کنید. 3- میتوانید کتاب را خودتان بخوانید یا بخواهید که برای شما خوانده شود. هنگام خواندهشدن کتاب، میتوانید بخواهید که واژههای کتاب یکی پس از دیگری درخشان شوند تا شما بتوانید کتاب را خط ببرید. 4- میتوانید صفحه موردنظر یا بخشی از آن را که میخواهید، درشتنمایی کنید. گاهی هنگام خواندهشدن واژهبهواژه متن کتاب، هر واژهای که خوانده میشود، اندکی درشتنمایی میشود. 5- بسته به گستردگی کتابخانه ممکن است کتابها، مقالهها، پایگاههای اینترنتی، فیلمها، عکسها، دانشنامههای الکترونیک و دیگر منابع مرتبط با هر کتاب، به شما معرفی شود. بهرهگیری از منابع چندرسانهای - بر پایه نظریه شناخت، فرآیند یادگیری آمیزهای از پردازش صدایی و تصویری است. بنابراین، چنانکه پژوهشها نشان دادهاند، بهرهگیری مناسب از منابع چندرسانهای کلامی و تصویری، یادگیری را افزایش میدهد. میدانیم که درگیری چند حس، یادگیری و یادآوری را بهبود میبخشد. - بخشهای صوتی برای دانشآموزان دشوارخوان بسیار سودمند و ضروری است. آموزشگران دریافتهاند که بچهها با شنیدن کتابهایی که با صدای بلند (و با سرعت مناسب و بیان درست) خوانده میشوند، درک مطلب بیشتری دارند تا اینکه کتاب را خودشان بهتنهایی و در سکوت بخوانند. - این کتابخانهها به کسانی که در حال یادگیری زبان انگلیسی هستند، بسیار کمک میکنند. امکان شنیدن چندباره متن کتاب، درخشانکردن واژهبهواژه متن کتاب، گوشسپردن به چگونگی خوانش یک خوانشگر حرفهای و خواندن همراه با او، روانخوانی در انگلیسی را بهبود میبخشد. - دانشآموزان هنگام گوشسپردن به کتابی که خوانده میشود و متن آن پیمایش میشود، میتوانند واژههای جدید را ببینند و بشوند. احتمال به یادسپاری این واژههای جدید بیشتر است. واژهها بهدرستی تلفظ میشوند و در واژهنامه تعریف شدهاند یا از بافتار متن میتوان به معنای آنها پی برد. - از آنجا که بچههای امروزی وقت بسیاری برای بازیهای الکترونیک میگذارند، کتابخانههای دیجیتال چندرسانهای با جذابیتهای دیداری و شنیداری توجه آنها را جلب میکنند؛ بنابراین، زمانی که برای خواندن و یادگیری میگذارند، افزایش مییابد. کارآمدی چندرسانهای 1- پژوهشهای یادگیری فعالانه نشان میدهد چه درصدی را به یاد میسپاریم: 10درصد آنچه را میخوانیم، 20درصد آنچه را میشنویم، 30درصد آنچه را میبینیم، 50درصد آنچه را که میشنویم و میبینیم، 70درصد آنچه را که میگوییم و 90درصد آنچه را که میگوییم و انجام میدهیم. 2- بر پایه بررسی وزارت دفاع آمریکا، نگهداری اطلاعات در حافظه کوتاهمدت چنین است: 20درصد آنچه میشنویم، 40درصد آنچه میبینیم و میشنویم و 75درصد آنچه میبینیم، میشنویم و انجام میدهیم. کارآموزان با چندرسانهای، دوره آموزش را زودتر و با امتیاز بیشتر از کارآموزانی با روش سنتی به پایان میرسانند. 3- بررسیهای گوناگون نشان میدهند که آموزش بر پایه رایانه بهتر پیش میرود: 10 تا 20درصد بهبود در کارکرد در مقایسه با روشهای آموزش مرسوم و یکسوم کاهش در زمان صرفشده برای یادگیری. دانشآموزان 80درصد آنچه را میبینند، میشنوند و با آن تعامل دارند، بهخاطر میسپارند و حفظ میکنند. امروزه بسیاری از آموزشگران پذیرفتهاند که پیامهای آموزشی باید در پرتو چگونگی کارکرد مغز انسان طراحی شوند. مغز انسان از همه حسها برای گردآوری اطلاعات بهره میگیرد. بنابراین، پیام آموزشی باید چنان طراحی شود که همه حسهای فراگیران را درگیر کند. واژهها و تصویرها گرچه از نظر کیفی با هم تفاوتهایی دارند، اما میتوانند مکمل هم باشند. چندرسانهای، ارتباط میان این دو را تنگاتنگ میکند. با این همه، پژوهشهایی وجود دارد که میگویند بهرهگیری از چند نوع رسانه برای عرضه اطلاعات همواره به معنای بهبود اطلاعرسانی نیست؛ برای مثال، دانشآموزانی که توصیف کلامی را در کنار پویانمایی دریافت کرده بودند، بهتر از دانشآموزانی بودند که توصیف کلامی و پویانمایی را جداگانه دریافت کرده بودند، بنابراین، چندرسانهای زمانی به بهبود آموزش کمک میکند که درست و بجا به کار گرفته شود. امروزه به نوعی از آموزش به نام «آموزش سرگرمانه» بسیار توجه میشود. این نوع آموزش میگوید که بچهها باید همچنانکه سرگرم میشوند و خوش میگذرانند، آموزش ببینند. بنابراین بسیاری از کتابهای عرضه شده در کتابخانههای دیجیتال چندرسانهای را میتوانیم این کتابخانهها را نمونه برتر آموزش سرگرمانه بدانیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.